کدام نوع اطلاعات عمومی بهدردبخور است؟
كسرا حقيقت
انسان در سراسر زندگی در معرض بیشمار اخبار و اطلاعات جدید است؛ از رویدادها و تحولات سیاسی، اقتصادی، علمی و اجتماعی جهان گرفته تا دانستهها و آموزههای معمولی برای حل مسائل روزمره زندگی. هرکدام از ما با تماشای تلویزیون، مطالعه روزنامه یا گپوگفت در جمعهای دوستانه در معرض اخبار و اطلاعات روزمره هستیم. مسئله این است که همه ما به صرف انسانبودن و زندگی در محیط اجتماعی، خواهناخواه این اطلاعات را دریافت میکنیم و درباره تحولات جهان بیتفاوت نیستیم. البته درجه اهمیت این اطلاعات و طبقهبندی آنها به خودمان بستگی دارد؛ به میزان توجه محیطیمان یا روحیه جستوجوگرانه و نقادانه یا حتی نقش اجتماعی، شغل یا مسئولیت مدنیمان. پرسش اینجاست که کدام سنخ از اطلاعاتی که همهروزه از طریق رسانهها، مطالعه کتاب، صحبت با دوستان یا در مدرسه و دانشگاه دریافت میکنیم، ارزشمند است؟ اطلاعات مربوط به فیزیک، پزشکی، شیمی، تاریخ، زیستشناسی، جغرافیا، نجوم، زمینشناسی، حقوق یا ریاضیات؟ بعید است که از بین ما کسی بداند که مثلا میزان تولید گندم در مغولستان در سال ۲۰۱۱، 430 هزار تُن بوده یا اینکه کوه رواپهو با ارتفاع دوهزارو 797 متر، مرتفعترین بخش جزیره شمالی در نیوزيلند و سرچشمه رود وایکاتو است و ۴۲۵ کیلومتر طول دارد. کدامیک از ما میداند که موتسیهوتو، صدوبیستودومین امپراتور ژاپن در روز ۳۰ جولای سال ۱۹۱۲ در توکیو درگذشته یا استرالیا در فصل زراعی 2014-۲۰۱۳ از هر هکتار زمین زراعی زیر کشت پنبه خود، دوهزارو 107 کیلوگرم پنبه برداشت کرده است؟ آیا دانستن این آمار و ارقام و اطلاعات به صورت بنیادین اهمیت داشته و در رده اطلاعات عمومی طبقهبندی میشود؟ در بهترین حالت، بعید است که یک جراح متخصص بسیار باسواد و حاذق، کمترین اطلاعی از روش اویلر در حل معادلات دیفرانسیل مرتبه اول داشته باشد. در مقابل یک نفر مهندس بسیار خبره کمترین اطلاعی از روشهای جراحی مغز در درمان پارکینسون ندارد و به عبارتی درباره این موضوع کاملا بیسواد محسوب میشود. بهسختی میتوان تصور کرد که یک نفر مهندس برق و الکترونیک بداند که نزدیکترین فاصله عطارد تا خورشید ۴۶ میلیون کیلومتر است یا یک بیولوژیست خبره بداند که معادلات مربوط به نیروی کریولیس در سال ۱۸۳۵ را یک مهندس فرانسوی به نام گاسپارد گوستاو کوریولیس منتشر کرده است. عموما ما چنین انتظاری از متخصصان و عوام نداریم. هیچکس مورخی را که در کار خود متخصص است، به خاطر اینکه احیانا نمیداند «معادله کلاین گوردون، فرم نسبیتی معادله شرودینگر برای ذرات با اسپین صفر است» بیسواد نخواهد دانست یا یک فیزیکدان خبره را به دلیل اینکه نمیداند «خاندان رومانوف از سال ۱۶۱۳ تا ۱۹۱۷ میلادی بر روسیه حکومت میکرده و نیکلای دوم به نفع برادرش میخائیل الکساندرویچ از سلطنت کنارهگیری کرده است»، به بیسوادی یا کماطلاعی متهم نمیکند. در واقع مثالهای فوق هیچکدام اطلاعات عمومی نبودند. در همه آنها کمی تا قسمتی اطلاعات تخصصی گنجانده شده بود. عموما برای اطلاعداشتن از مباحث فیزیک ذرات در این سطح، لازم است که فرد درس و دوره دانشگاهی آکادمیک آن را پشت سر گذاشته باشد. بهندرت میتوان به صورت خودآموز و از طریق اخبار و روزنامه، از معادله دیراک، کلاین گوردون یا شرودینگر سردرآورد. آمار تولید گندم در مغولستان در سال ۲۰۱۱ نیز در رده اعداد و ارقام تخصصی است؛ آنهم برای کسی که در زمینه تولید و برداشت یا اقتصاد کشاورزی فعالیت و پژوهش میکند؛ اما همه اطلاعاتی که از طریق روزنامه، تلویزیون، اینترنت، کتاب و سایر منابع در دسترس ما هستند، از این سنخ نیستند. برخی اطلاعات بهمراتب پایهایتر و بنیادیترند و از فرط وضوح و بداهت، از هر فرد انسانی که در اجتماع حاضر و از سلامت عقل بهرهمند است، انتظار میرود که از آنها مطلع باشد. برای نمونه دانستن این گزاره علمی که «زمین به دور خورشید میچرخد» مستلزم دراختیارداشتن دانش تخصصی نیست و از هر انسان قرن حاضر انتظار میرود که این گزاره را تصدیق کند. تحصیلات ابتدایی در کشور ما و در اغلب کشورهای جهان اجباری است و کسی نمیتواند به صورت سلیقهای بگوید که نمیخواهم فرزندم را به مدرسه بفرستم؛ بنابراین هر فردی از نسل جدید در بدترین حالت ممکن، لااقل از سواد محاسبات ریاضی اولیه مثل جمع و تفریق و اطلاعات پایهای علوم تجربی بهرهمند است. در گزارش سال ۲۰۰۵ مؤسسه یوروبارومتر، تعدادی از کشورهای جهان مورد پیمایش فهم عمومی از علم قرار گرفتند. یکی از پرسشها چنین بود: دایناسورها همزمان با انسانها زندگی میکردهاند. این گزاره غلط، در بین افراد مورد پژوهش نتایج زیر را در بر داشت: ۸۷ درصد از سوئدیها، ۸۰ درصد از آلمانیها، ۷۹ درصد از دانمارکیها و ۵۰ درصد از یونانیها و... بهدرستی این گزاره را غلط ارزیابی کردند؛ اما در قعر این جدول کشور ترکیه قرار دارد که در نهایت تعجب، ۴۲ درصد این گزاره را درست ارزیابی کرده و ۲۸ درصد نیز به آن با (نمیدانم) پاسخ داده بودند. در گزارشی دیگر، آمار اخیرا منتشرشده بنیاد ملی علوم آمریکا نشان میدهد ۲۵ درصد از افراد مورد پرسش نظرسنجی اخیر این بنیاد، تصور میکنند خورشید به دور زمین میچرخد. به عبارتی از هر چهار آمریکایی، یک نفر کمترین اطلاعی از یکی از بنیادیترین اطلاعات علوم پایه ندارد. در فارسی مَثَل مشهوری از بزرگمهر نقل شده که میگوید: همهچیز را همگان دانند و همگان هنوز از مادر نزادهاند! در واقع قرار نیست که ما علامه دهر باشیم و بر همه علوم معلوم و منقول احاطه داشته باشیم. چنین چیزی با وجود گسترش و رشد فزاینده دانش در قرون اخیر قطعا و یقینا محال است. من در این یادداشت، «علم» و «دانش» را با اغماض در یک معنا به کار بردهام و تفاوتی بین این دو قائل نشدهام و مقصودم به صورت عمومیتر، معرفت بشری است. بله، دانشها و فناوریها روز به روز تخصصیتر میشوند و هر کسی نهایتا میتواند در یک یا دو شاخه علمی حقیقتا متخصص باشد. به عبارتی همه ما درباره دانشهای دیگر بیسواد هستیم. ممکن است یک کیهانشناس از جغرافیای آسیای جنوب شرقی هیچ نداند و یک مهندس مکانیک از دیالوگ دو نفر پزشک درباره نوار قلب یک بیمار حتی یک کلمه هم سر درنیاورد و یک پزشک هم یک جدول ترمودینامیک مهندسی را تنها به شکل خطخطیهای درهم ببیند. این موضوع ابدا مهم نیست. مهم این است که همه ما با هر تخصص و دانشی که در کار خودمان داریم، از اطلاعات عمومی و پایهای سایر علوم بهرهمند بوده و دستکم با مطالعه شخصی، درکی سطحی و عمومی از دیگر علوم داشته باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.