|

امكان‌هاي نقد

«آينده‌اي براي نقد» عنوان كتابي است از كاترين بلزي كه به‌تازگي با ترجمه حبيب رستمي در نشر نيماژ منتشر شده است. آن‌طور كه از عنوان كتاب هم برمي‌آيد، نويسنده در اين اثر به موضوع نقد، اولويت‌هاي تعيين‌كننده فعلي و چندين جايگزين ممكن براي آن‌ها مي‌پردازد. بلزي آن‌طور كه در مقدمه‌اش هم نوشته، نقد را به معناي تحليل نظام‌مندي كه شامل تحليل، شرح و بيان و تفسير ادبي يا داستاني مي‌شود، در نظر گرفته است. بلزي در جايي از مقدمه‌اش نوشته است: «مشكل ادبيات اين است كه هنوز به صورت ضمني تمايل به قضاوت ارزشي دارد: آثار كلاسيك، ادبيات محسوب مي‌شوند و نه آثار پرفروش؛ رمان‌هاي ادبي هم جايي در اين ميانه قرار دارند. اما اجماع مشخصي در مورد اساس اين قضاوت‌ها و همچنين درك مشتركي از مزاياي انجام چنين قضاوت‌هايي وجود ندارد. من قصد دارم در اينجا رويكرد جدلي داشته باشم، اما نه در مورد آثاري كه بايد بسنجيم و ارزش‌يابي كنيم، به همين علت اين موضوع را برجسته مي‌كنيم. اما با وجود قرن‌ها سنجش و بررسي نوشتارها، ما هيچ واژه‌ غيرقضاوت‌كننده‌اي براي يك اثر هنري متشكل از واژه‌ها و يا يك ساختار كلامي كه در وهله اول براي انتقال اطلاعات طراحي نشده باشد، نداريم. نوشتن خلاقانه يا نوشتن خيالي و ابتكاري خنثي‌تر از ادبيات نيستند. من كه از اين مشكل سرگشته بودم به سختي داستان را پذيرفتم.» بلزي مي‌گويد كه نقادي رايج لذت داستان و ادبيات تخيلي را ناديده گرفته است. او مي‌گويد ما يا آثار را تحليل نمي‌كنيم يا اگر تحليل مي‌كنيم روي به رويكرد كانتي مي‌آوريم و لذت را با قضاوت و تقوا پيوند مي‌زنيم. او مي‌گويد كه در اين كتاب مي‌خواهد از نو آغاز كند و البته نه با انتقاد از كانت بلكه با روشي جايگزين در «نگاه به جاذبه و فريبندگي ادبيات داستاني. در اين فرايند من برخي از موانع غالب براي فهم بهتر بافت متن را به چالش مي‌كشم، كه از آن جمله مي‌توان به جايگزيني اخلاقيات با خواندن، سرگشتگي زندگي‌نامه و كم‌شدن توجه و دقت كه از برتري‌دادن به واقع‌گرايي (رئاليسم) ناشي مي‌شود، اشاره كرد. در ادامه نشان مي‌دهد كه نقد مي‌تواند بلندهمت‌تر باشد. نقد دانشي ارزشمند از فرهنگ را در گذشته و حال، در اختيار ما مي‌گذارد و فرهنگ به عنوان عنصري كه براي بشر عميقا سازنده است، شناخته مي‌شود. تاريخ فرهنگي كه توسط داستان نشان داده شده است، متنوع و چندلايه است، و اين نگرش را كه هميشه گزينه‌ها و انتخاب‌هاي ديگري وجود دارند، توجيه كرده و از آن حمايت مي‌كند. اگر داستان خيلي لذت‌بخش نبود، تصوير آن از مسائل اجتماعي با اهميت‌ از جمله نژاد، جنسيت، يا بوم‌شناسي، از اهميت كمتري نسبت به حال برخوردار بودند. داستان هم بينش و بصيرت مي‌دهد و هم تأثرات را به كار مي‌گيرد، تا حدي كه ميل و رغبت خوانندگان و مخاطبان را درگير كند.» بلزي تا جايي كه ممكن بوده سعي كرده نمونه‌هاي مناسبي براي شيوه‌اي كه از آن حرف مي‌زند، ارائه دهد. او معتقد است داستان گاه به محدوديت‌هاي تحميل‌شده ازسوي مفهوم دلالت‌كننده مي‌پردازد كه جوهر متنِ خود است و زبان خودْ تبديل به جايگاهي براي مقاومت و فرصت مي‌شود و محدوديت‌هايي را كه در آن امكان گفتن، نوشتن، تصوركردن و فكر‌كردن وجود دارد، به چالش مي‌كشد. با اين مقدمات، بلزي از وظيفه منتقد مي‌گويد كه دشوار است زيرا نقد، هيچ نشانه اساطيري براي نشان‌دادن يك استاندارد يا يك ابژه آرماني در دست ندارد، بلكه ساختن و بازسازي مفاهيم بر عهده خودِ منتقد است. «اين مسئله نيازمند چيزي بيشتر از استخراج متون به‌منظور دستيابي به درون‌مايه آن‌ها خواهد بود. و يا بيشتر شامل شناخت آگاهانه‌اي خواهد بود كه آن درون‌مايه‌ها به‌واسطه قرابت معوق يك متن كه مشتاق حضور است و درعوض چيز ديگري را مي‌يابد، از آن محروم گشته‌اند.» بلزي اين ويژگي را با خوانش ما از لحظات تاريخي هم‌بسته مي‌داند و سرانجام چنين رأي مي‌دهد كه نقد، امكان درك تاريخي فرهنگ را ارائه مي‌دهد و داستان پيچيده‌ترين و ظريف‌ترين نمونه فرهنگ است. آنچه در كتاب بلزي جالب‌توجه است همان چيزي است كه خودش در مقدمه به آن اشاره دارد: اين‌كه «آينده‌اي براي نقد» تنها يك اثر نظري نيست و بيشتر بر عمل تمركز دارد. او تأكيد دارد كه اين كتاب در مورد ادبيات نيست. كتاب‌هاي ادبيات بسيار خوبي در‌حال‌حاضر وجود دارند اما موضوع نقد در نظرِ بلزي، نامرئي و دور از ديد است. پس او سعي دارد در كتابش به موضوع نقد، اولويت‌هاي نقد در روزگار معاصر و جايگزين‌هاي ممكن بپردازد. او نشان مي‌دهد كه ارزش‌هاي غالب نقد و فرضياتي كه در هر دوره‌ بر نقد حاكم است تا چه‌حد در خواندن و بازخواني آثار ادبي مؤثرند. «آينده‌اي براي نقد» در هفت بخش با اين عناوين نوشته شده است: «لذت»، «تقوا»، «زندگي‌نامه»، «رئاليسم»، «فرهنگ»، «تاريخ» و «ميل».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.