در قلمروِ زبانشناسی
شرق: «زبانشناسی شناختی: یک مقدمه» کتابی است از دیوید لی که با ترجمه جهانشاه میرزابیگی در نشر آگاه منتشر شده است. در این کتاب، چنانکه از عنوان آن پیداست، درباره زبانشناسی شناختی و وجوه مختلف آن بحث شده است. کتاب شامل سیزده فصل است. دیوید لی در آغاز پیشگفتار این کتاب از برخورد صورتگرایانه خشک و مرموز بیشتر نظریههای زبانشناسی با «غیرِخودیها» به عنوان مشکل عمده این نظریهها سخن گفته و آنگاه اشاره کرده است که «زبانشناسی شناختی یک استثنا بر این قاعده است». لی آنگاه منظور خود را از استثنا بودن زبانشناسی شناختی اینگونه توضیح میدهد: «این گفته به این معنا نیست که مدلِ شناختی فاقدِ ابزارِ نظری است. درست برعکس، برخی مطالعاتِ پیشرفته در نظریه چالشِ فکری بزرگی را مطرح میکنند و مبتنی بر استدلالهای ظریفی هستند که گسترهی وسیعی از مفاهیم را فرامیخوانند، مفاهیمی که به راههای پیچیدهای باهم برهمکنش میکنند. اما، دستکم، ماهیتِ نظریه به گونهای است که هیچ مانعِ صوری بزرگی بر سر راه کسانی که خارج از این چارچوب کار میکنند و میخواهند با این رویکرد آشنا شوند، به این امید که بر دامنهی بینشِ خود در موردِ دانشِ زبان بیفزایند، قرار نمیدهد.» لی در این پیشگفتار اشاره میکند که تلاشش در این کتاب این بوده است که نظریهای را که موضوع کتاب است بدون کاستن از ظرافتهای آن برای گستره وسیعی از خوانندگان دسترسپذیر کند. در بخشی دیگر از این پیشگفتار آمده است: «یکی از جذابترین ویژگیهای زبانشناسی شناختی تمرکزِ آن بر معنی است. تحلیلِ نسبتا نارسای معنی در برخی نظریهها مایهی سردرگمی بسیاری از کسانی شده است که زبانشناس نیستند. اما پرداختن به این موضوع به یکی از جذابیتهای زبانشناسی شناختی در دورانِ پسامدرن تبدیل شده است. بهخصوص، در مرکز قرار دادن مفهومِ تعبیر مدل را از رویکردهای پیشین به معنا متمایز ساخته است. زبانشناسان شناختی، در تأکید بر نقشِ تعبیر از بررسیهای قبلی معنی در زبانشناسی فاصله گرفتهاند، بررسیهای قبلی معنی در زبانشناسی فاصله گرفتهاند، بررسیهای مبتنی بر این فرض که معنی از شناخت و ادراکِ انسان مستقل است و بنابراین میتوان آن را عینیسازی و به صورتِ بالقوه صوریسازی کرد. آنچه زبانشناسانِ شناختی را وحدت میبخشد (با وجود اختلاف در زمینههای دیگر) تعهدِ آنها در مقابلِ این اصل است که عبارتهای زبان شیوهی خاصی از ادراکِ صحنهی جاری زندگی روزمره را رمزگذاری میکنند. این بدان معنی است که رمزگذاری زبان شاملِ عواملی چون گزینش، دیدگاه، کانونِ توجه، چارچوببندی، شیوههای مقولهبندی و جز اینهاست. آشکار است که این ویژگی مدل زبانشناختی را با گرایشهای جدید در رشتههای مجاور - مخصوصا نظریهی ادبی و نظریهی مطالعاتِ فرهنگی - بیشتر از دیگر نظریههای زبان هماهنگ میسازد. به همین دلیل، مدلِ شناختی باید در دسترسِ محققان در سایر رشتهها قرار بگیرد.» لی در بخشی دیگر از پیشگفتار از علاقهاش به «تحلیلِ متنها (اعم از گفتار و نوشتار) با توجه به رابطهی میانِ زبان و دیدگاه یا چشمانداز» سخن میگوید. او زبانشناسی شناختی را رویکردی میداند که به این نوع تحلیل به خوبی راه میدهد. لی دراینباره مینویسد: «من از همان ابتدای زندگی حرفهای خود تلاش کردهام نظریهی زبانشناسی را در موردِ تحلیل گفتمان به کار ببرم، حتا زمانی که ماهیتِ نظریه کاملا با این وظیفه سازگار نبوده است. بنابراین، به نظرِ من، پیدایشِ زبانشناسی شناختی یک تحولِ مناسب است. اهمیتِ مفهومِ تعبیر در مدل آن را به ابزاری پرتوان برای تحلیلِ راههایی تبدیل کرد که در آنها انسان زبان را در برهمکنشهای روزمره به کار میبرد، با توجه به اینکه برهمکنشها با تغییراتِ جاری شرکتکنندگان نسبت به همدیگر تعریف میشوند، و با توجه به اینکه مشکلات و بدفهمیهای (گاهی بسیار ظریفِ) گاه و بیگاه ارتباط در این محیطها برمیخیزند». کتاب شامل سیزده فصل است. در فصل اول با عنوان «مفاهیمِ پایه» به تعبیر، دیدگاه، پیشزمینهسازی، استعاره و چارچوب که مفاهیم پایه در زبانشناسی شناختی هستند پرداخته شده است. در فصل دوم با عنوان «فضا» رمزگذاری روابطِ فضایی بررسی شده است. کاربردهای استعاری و بسطیافته عبارتهای فضایی موضوع فصل سوم کتاب با عنوان «بسطهایی از معناهای فضایی» است. در فصل چهارم با عنوان «مقولههای شعاعی» به ماهیتِ مقولهبندی پرداخته شده است. «ساختها»، «فضاهای ذهنی»، «تغییر زبان»، «اسامی شمارا و ناشمارا(جنس)»، کاربردهای ادراکی و غیرادراکی افعال و «علیت و کارگزاری» عنوانهای فصلهای پنجم تا دهم کتاب هستند. در فصل یازدهم با عنوان «زبانشناسی شناختی و تحلیلِ گفتمان»، چنانکه لی در پیشگفتار کتاب توضیح داده، تمامی مفاهیم بحث شده در فصلهای قبل برای تحلیلِ بحثِ خانواده فراخوانده شدهاند و در فصل دوازده با عنوان «فرایندهای سازندهگرا در گفتمان» سازندهگرایی در زبان، «مخصوصا با تمرکز بر راهی که در آن گویندگان به صورتی خلاق مقولهبندی را برای حمایت از موقعیتِ بلاغی و ساختِ جهانِ خود به کار میبرند» بررسی شده است. در فصل سیزدهم و پایانی کتاب هم با عنوان «خلاقیت و ماهیتِ معنا» به «برخی مسائل عامِ ناشی از رویکردِ شناختی، از جمله خلاقیت در زبان و ماهیت معنا» پرداخته شده است. آنچه میخوانید بخشی است از مقدمه فصل اول کتاب که در آن از رشد زبانشناسی شناختی و تبدیل آن از نقد نارساییهای نظریهی دستور زایشی نوآم چامسکی به یک نظریه مستقل سخن گفته شده است: «طی دو دههی گذشته، زبانشناسی شناختی تا جایی رشد کرده است که اکنون هر برنامهی دانشگاهی در زمینهی زبان، بدون توجه به آن، به معنای واقعی یک چیزی کم دارد. در سالهای اول، دستوریانِ شناختی گرایش داشتند مدلِ خود را نقطهی مقابلِ آن چیزی تعریف کنند که در آن زمان برنامهی رایج در این رشته بود -یعنی نظریهی دستورِ زایشی نوآم چامسکی. این بدونِ تردید بدان دلیل است که محققانِ عمده در این جنبش، خود در دامانِ نظریهی زایشی پرورشیافته و مدلِ شناختی را برای جبرانِ نارساییهای این نظریه مطرح ساخته بودند. با این حال، زبانشناسی شناختی اکنون به گونهای رشد یافته است که میتواند در حدِ خود یک نظریهی بالغ و مستقلِ زبان در نظر گرفته شود. ویژگی عمدهای که زبانشناسی شناختی را از دستورِ زایشی متمایز میسازد جایگاه معنی در نظریه است. در مدلِ زایشی، ساختار عبارتهای زبان برحسبِ یک نظامِ قواعدِ صوری تعیین میشود که عمدتا مستقل از معنا هستند. برعکس، شناختیها استدلال میکنند که ساختارِ زبان بازتابِ مستقیم شناخت به این مفهوم است که هر عبارتِ زبانی خاص وابسته به شیوهی خاصِ مفهومسازی یک موقعیتِ معین است. این گفته به یک دیدگاه کاملا متفاوت از رابطهی بینِ زبان و شناخت بهطور کلی منجر میشود. درحالیکه دستوریانِ زایشی مدعی هستند که یک مجموعهی غنی از اصولِ طراحی زبان (دستور جهانی) وجود دارد که ویژهی زبان است، شناختیها باور دارند که، هرچند ممکن است اصولِ جهانی حاکم بر طراحی همهی زبانها وجود داشته باشد، در نهایت این اصول ریشه در شناخت دارند. این نتیجه باعث میشود که شناختیها نسبت به دیدگاه رایج در دستورِ زایشی تردید داشته باشند، دیدگاهی که بنا بر آن یک منشاء اختصاصی در مغز انسان وجود دارد که منحصرا مختص زبان است».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.