آیا «روما» ارزش محبت را به آمریکای ترامپ میآموزد؟
آریل دورفمان*
ترجمه: ساسان گلفر: فیلمی که دوست من، آلفونسو کوارون ساخته در چندین رشته نامزد اسکار شده است، اما واقعیت این است که با امثال زن قهرمان این فیلم در زندگی واقعی بسیار بیرحمانهتر برخورد میشود.
الان که در سانتیاگوی شیلی اقامت دارم، افرادی مانند کلئو - یک زن خدمتکار و شخصیت محوری فیلم شگفتانگیز آلفونسو کوارون با نام «روما» - را همهجا میبینم. فیلم کوارون که بازسازی بیعیبونقصی از دوران کودکی او در مکزیکوسیتی دهه 1970 است، در 10 رشته نامزد اسکار شده و مدعی جوایز اصلی و مهم تمام محافل اهدای جوایز سینمایی اواخر ماه فوریه (اوایل اسفند) - از جمله بهترین فیلمبرداری، بهترین بازیگر زن برای یالیتزا آپاریچو که نقش کلئو را ایفا میکند و بهترین کارگردانی برای کوارون. کلئو را در خدمتکارانی میبینم که وقتی ساعت هفت صبح به سر کار میرسند، دو ساعت سفر خستهکننده از حومه به شهر را پشتسر گذاشتهاند. آنها عجله دارند تا بتوانند برای کارفرمایان خود صبحانه گرم درست کنند. کلئو را در آن مراقب بیمار میبینم که شب پس شب با دوستی هشتادوچندساله که مبتلا به سرطان است نشسته است. کلئو را در زنانی میبینم که کف یک بیمارستان را در محله میروبند و آنهایی که در کافهتریای اداره ثبتاحوال کار میکنند. او را در کارگران زنی میبینم که صبحگاه درختان باغ شهرداری را آبیاری و بعدازظهر زبالهها را جمع میکنند. اما پیش از همه، من نیز مانند کوارون، کلئو را در «نانا»ها میبینم. این اصطلاح مهربانانه در اینجا به خدمتکاران خانه اطلاق میشود؛ واژهای برای آنکه وانمود شود او نیز از خانواده است، نه خدمتکاری که در ازای دریافت دستمزد کار میکند و مثل آبخوردن میتوان او را اخراج کرد. هر کلئوی شیلیایی در خانه برای خود وزنهای محسوب میشود، رفتوروب و پختوپز و خرید برعهده اوست و مهمتر از همه، نگهداری از کودکان: مهربانانه زیر دوشبردن آنها، آرامکردنشان وقتی ناراحت و غمگیناند و تشویق آنها در موفقیتهایشان. در این شاهکار کوارون (راستش را بگویم، ما سالها دوست بودهایم)، کلئو چنان شخصیت ازخودگذشته و متعهدی است که در یک صحنه تلخ و ترسناک برای آنکه دو کودک سپردهشده به او را نجات بدهد، با آنکه نمیداند چگونه شنا کند، به آب دریا میزند. من هم مانند همه تماشاگران در سراسر جهان، بهشدت تحتتأثیر پایانبندی فیلم قرار گرفتم و تکان خوردم. وقتی در واکنش خود تعمق کردم، متوجه شدم که این تصویر یک زن بومی سرخپوست در آب برای من تداعیکننده تصویر آشنایی است. وقتی من و همسرم به شیلی سفر میکنیم، در خانهای در کمونایداد اقامت میکنیم که آپارتمانی است در منطقهای قدیمی پای تپه در سانتیاگو. یکی از دلخوشیهای ما آنجا استخر کوچکی است با آب سرد در حد آب یخ که برای فرار از گرمای شدید تابستان نیمکره جنوبی مناسب است. یکی از قوانین حاکم بر استفاده از استخر را کنترل میکند این است که خدمتکاران و فرزندان آنها حق تن به آبزدن ندارند. این مقررات سالها پیش به دلیل رفتار بیپروای پسر نوجوان سرایدار وضع شد. از همان اول که اجرا شد، حساسیت بسیار برانگیخت و چندین نفر از ساکنان (از جمله من و همسرم) به این ممنوعیت اعتراض کردیم. اینکه ناناها زیر آن آفتاب داغ میچرخیدند و بچهها آب به سر هم میپاشیدند و فریاد میکشیدند غیرمنصفانه به نظر میآمد. پدر و مادرها به این زنان اعتماد میکنند و زندگی فرزندان خود را به آنها میسپرند، اما اجازه نمیدهند که آنها از استخر استفاده کنند که این نهفقط بیرحمانه که نشانه چیزی شومتر به نظر میآید. آنچه به این تبعیض آشکار دامن میزد، تعصب نژادی و طبقاتی است که در سرتاسر آمریکایلاتین رواج دارد، حتی در میان کسانی که به نظر میرسد دیدگاهی لیبرال دارند. در نظر کسانی که دستشان به دهانشان میرسد، فقرا اجازه دارند کارهای کثیف را انجام دهند تا زمانی که تن کثیف آنها به تن کارفرمایان ممتازشان بر نخورد و آلودهاش نکند و به قول آمریکاییها «وارد حیاطخلوت من نشوند». فیلم «روما» تا حدی بر مبنای خاطرات سالهای گذشته کوارون در مناطق شهری مکزیک است. یک نفر شیلیایی آن را حملهای به ریاکاری و کوری طبقات ممتاز امروزی در این کشور و بسیاری دیگر از کشورهای منطقه، از جمله ایالات متحده خواهد دانست. این فیلم همه کلئوهایی را به یادمان میآورد که رؤیای رسیدن به ایالات متحده را دارند و فرار از خشونت و استثماری که کوارون با ظرافت مطرح میکند در پسزمینه، میتوان بحرانهای شهر و فجایع روستا را حس کرد که به نابرابریها در مکزیک و به فرار و مهاجرت گسترده مردم دامن میزند. وقتی آنها موفق میشوند خود را به مرز ایالات متحده برسانند، میلیونها نفر نظیر کلئو - که در شیلی دیده نمیشوند و نادیده گرفته میشوند- آن کشور را امن، ثروتمند و سالم میسازند، رفتوروب و آشپزی و از بیماران و افراد مسن و مخصوصا کودکان مراقبت میکنند. آنها این کار را با عشق انجام میدهند؛ چه کلمه دیگری برای توصیفش وجود دارد؟ واژه «عشق» در زبان اسپانیایی، البته همان «آمور» (amor) است. این نکته مهم به نظر میرسد و شاید حتی عمدی باشد که اگر کلمه «روما» را برعکس بخوانید به واژه «آمور» میرسید: عشقی که امروزه متأسفانه روی سیاره بیرحم ما وجود ندارد. فیلم «روما» و واژه «آمور» که در این عنوان هم آشکار است و هم پنهان، این پرسش را مطرح میکنند که چگونه ممکن است کلئو در مقام شخصیت فیلم به راحتی از مرز ایالات متحده بگذرد و در سراسر آن کشور روی پرده سینما ظاهر شود، درحالیکه خواهران او در زندگی واقعی با اذیت و تهدید و توهین روبهرو شوند. بله، خانم آپاریچوی بازیگر که به این شکل زیبا و تأثیرگذار آن زن خدمتکار را تصویر میکند، نامزد و مدعی جایزههای بزرگ است، اما برای هیچیک از زنانی که با چنین فداکاریای مراقب فرزندان دیگران هستند، فرش قرمزی پهن نشده است. کلئوها؛ چه در شیلی، چه مکزیک و چه ایالات متحده و بسیاری از کشورهای دیگر، فقط میخواهند که با معیارهای «آمور» که هر روز از آنها دریافت میکنیم، با آنها برخورد شود و شاید در سکوت خود امیدوارند که ما نیز روزی از آنها در استخر وجود خودمان بهگرمی استقبال کنیم. * آریل دورفمان استاد ادبیات دانشگاه دوک است و نویسنده نمایشنامه «مرگ و دختر جوان» و رمان «دایه و کوه یخ». *منبع: گاردین
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.