يك «سوءتفاهم» فراگير
سیدضیاء هاشمی: زندگی امروز پیچیدگیهایی دارد و واجد لایههایی است که در ظاهر دیده نمیشوند، ولی در یک نگاه عمیقتر میتوان این لایههای پیوسته و تودرتو را دید؛ اینکه ظواهر این زندگی با پشت صحنه آن متفاوت است. این اجتماع لایهای، به زندگی تودرتو و تفکر توهمزا دامن زده و جامعه را پیچیده کرده است. عموم مردم در ایران معتقدند یکی از مسائل جامعه ما چیزی است به نام «دروغ» که متأسفانه امری عجیب تلقی نمیشود! و همین دروغ بخشی از واقعیت زندگی اجتماعی است و این نهفقط در گفتار، بلکه در کردار هم وجود دارد. بنابراین واقعیت با ادعا متفاوت است و نتیجه آن در ادبیات اجتماعی این است که ما نمیتوانیم به محیط اعتماد کنیم و محیط بیرحمی به وجود میآید، خصوصا در زندگی اجتماعی که با تراکم ارتباطات مواجه هستیم و این در تعاملات فردی دیده میشود. در سطح کلان هم پیچیدگیهای جامعه روزبهروز خود را بیشتر نشان میدهند، بنابراین نمیشود اعتماد کرد و در فضای بیاعتمادی شایعه زیاد است و شایعات مخاطب خود را پیدا میکنند و بیربطترین ادعا به بخشی از واقعیت تبدیل میشود که میتواند نقش مهمی در زندگی ما داشته باشد! بنابراین انسان امروز یک انسان پیچیده میشود و این سؤال پیش میآید که نقش اخلاق و وجدان چیست؟ این پرسش به درستی در بخشی از فیلم «سوءتفاهم» مطرح میشود؛ آنجا که رئیس، منطق جهان معاصر را بر مبنای دروغ و فریب توجیه میکند و جوان از «وجدان» و جایگاه او پرسش میکند. اگر میخواهی وجدان داشته باشی باید خیلی هزینهاش را بپردازی و اگر میخواهی اخلاق داشته باشی، این اخلاق لزوما با یکرنگی جمع نمیشود. نتیجه این میشود که شما یک زندگی خیلی پرتنش را تجربه میکنی و همیشه بار روانی روی انسان دارد، این زندگی در فضاها و جمعهای مختلف است. بنابراین لایههای مختلف رفتاری آدمها بار زندگی را سنگین میکند و جامعه مدرن این اقتضا را ایجاد و این جامعه پویایی را دنبال میکند و شهروند روزبهروز با مسائل جدید روبهرو میشود. در نهایت شهروندی که این جامعه محل زندگی اوست، ذهن پیچیدهای پیدا میکند، به این دلیل که با جامعهای پیچیده و تودرتو مواجه است. در نتیجه حفظ اخلاق و حفظ اعتماد دشوار است، نهاینکه محال باشد و نتیجه این میشود که شخصیتهای پیچیده مثبت و منفی شکل میگیرند و به تبع آن وقایع پیچیده، پیوندهای متعارض و متفاوت شکل میگیرند و روزبهروز پیچیدهتر میشوند. وجه برجسته فیلم «سوءتفاهم» در آن است که این پیچیدگی را به خوبی تبیین میکند. گمگشتگی مرزهای منطق ـ اخلاق، واقعیت - مجاز، واقع - فراواقع، در روابط شخصیتها و موقعیتهای فیلم خوب به تصویر کشیده شده؛ یک سوءتفاهم فراگیر. در فیلم دو نیروی پیشبرنده داشتیم؛ یکی نیروی «عشق» که خانم رئیس داشت و بر اساس آن کنش پیچیدهای را دنبال میکرد و دیگری اراده «قدرت» بود که از پول نشئت میگرفت که پدر دختر آن را جلو میبرد و در آخر معلوم شد کدامیک پیروز شده است. تجربه زیستی مخاطب در مقابل تقابل نیروی عشق و پول به چه صورت است. در حقیقت این در جریان اين درگیري همیشگی، در داستان فیلم به زبان مجاز و واقعیت تبیین شده است. جامعه ما اقتضائات خاص خود را دارد. در این مسیر جامعه دارای وجه اخلاقی است که جلوههای فوقالعادهای هم دارد و درعینحال بیاخلاقی هم تظاهرات وسیعی دارد. در این جامعه منفعتگرایی و فردگرایی به معنای سودجویانهاش به گستردگی دیده میشود. از آنطرف جلوههای فداکاری و انسانیت هم دیده میشود و نمیتوان گفت جامعه سنتی است یا کاملا مدرن و عاری از اخلاق و باورهای سنتی است. جامعه ما درحالحاضر در معرض این خطرات اجتماعی است؛ چه در طبقات فرودست و چه در طبقات فرادست. این مسائل هست و شاید فرهنگ و اخلاق در معرض خطر سودجوییهای اقتصادی و سیاسی قرار میگیرد. در کل این جامعه، جامعهای است که خیلی بااستعداد و باظرفیت است و سویههای مثبت و منفی را در کنار هم دارد، ولی من قویا اعتقاد دارم در این جامعه ارزشهای انسانی و متعالی و آرمانهای بزرگ به سختی دارد راه بروز و ظهور پیدا میکند و مصداقها و جلوههای این را در نسل جوان بیشتر میتوانیم ببینیم. به همین جهت پایانبندی فیلم بر ظهور حقیقت تأکید میکند و دروغ و فریب برملا میشود. ارزشهای انسانی و اخلاق را تأیید میکند. واقعیت بر دروغ و مجاز غلبه میکند و اين وجه ارزشی فیلم است كه پایان باز و رهاکردن در این فریب و مجاز را دنبال نمیکند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.