نسبیانگاری یا مطلقانگاری
گفتوگو در مقام قالبی بیانی ازجمله شایعترین قالبهای مورد علاقه بزرگترین متفکران تاریخ بوده است. سقراط جز گفتن و شنیدن کاری نکرد و افلاطون حتی مخالفتهای احتمالی خود را با اندیشههای استادش فقط از زبان شخصیتهای درگیر گفتوگو عرضه کرد. در دوران انقلاب علمی، عصر روشنگری و دیگر دورانهای تحولات بزرگ اجتماعی در حیات بشر هم بسیار به گفتوگو بها دادهاند و مقصود خود را از این طریق منتقل کردهاند. بگذریم از اینکه امروزه از گفتوگو بهعنوان نوعی درمان و تسهیلکننده زیست جمعی هم یاد میشود. نشر کرگدن مجموعهای منتشر میکند با عنوان مجموعه گفتوگواندیشی که در آن به برخی از بهترین نمونههای گفتوگو میان اندیشمندان در حوزههای مختلف میپردازد. آنچه در این مجموعه اهمیت دارد، نه محتوای گفتوگوها بلکه قالب و سبک آنهاست؛ حتی واقعی یا خیالیبودن گفتوگوها هم تعیینکننده نیستند. بهتازگی مجلد جدیدی از این مجموعه منتشر شده که گفتوگویی است خیالی میان چهار دوست در هند: «گفتوگویی درباره نسبیانگاری، مطلقانگاری و ورای آنها». ماجرا از این قرار است: رونی، آدام، باربارا و نیا دوستانی قدیمیاند که سابقه آشناییشان با یکدیگر به دوران تحصیل در کانادی کالج برمیگردد. همگی در آنجا به تحصیل فلسفه مشغول بودند. آنها گاهی از رؤیای سفری دستهجمعی به هند حرف میزدند. پس از ده سال، رونی استاد انسانشناسی در همین کالج میشود. آدام در اداره ملی استاندارد واشنگتن بهعنوان زمینشناس مشغول به کار است. باربارا رواندرمانگر بیمارستان جفرسون فیلادلفیا است و نینا نیز در یک آشرام هندو در هند زندگی میکند. این چهار نفر سرانجام به رؤیایشان میرسند. همگی آنها در ایوان هتلی مشرف به رودخانه گنگ در واراناسی، شهر مقدس هندوییان، جمع میشوند. آنها درحالیکه چای مینوشند، به تجربهای فکر میکنند که صبح همان روز در قایقی که آنها را در مسیر رودخانه گنگ بالا میبرد، با آن مواجه شدند. آنها تل هیزمی را دیدند که مردگان را رویشان میسوزانند و خاکستر میکنند. این چهار دوست همگی ساختگیاند. کراوس نام هریک از آنها را براساس دیدگاهشان انتخاب کرده است: رونی نسبیانگار است، آدام مطلقانگار است، باربارا هم نسبیانگار و هم مطلقانگار است و نینا هیچیک از این دیدگاهها را قبول ندارد. باربارا میخواهد هم وجوهی از نسبیانگاری و هم مطلقانگاری را بپذیرد. نینا میخواهد از مطلقانگاری و نسبیانگاری فراتر رود. او اهل مراقبه و رازباور است. نینا فکر میکند ورای حقیقتجویی رونی، آدام و باربارا، هدفی ژرفتر وجود دارد؛ یعنی خودشناسی. روایت در چهار روز اتفاق میافتد: در روز اول نسبیانگاری در برابر مطلقانگاری مطرح میشود، در روز دوم نسبیانگاری و مطلقانگاری آشتی داده میشوند، در روز سوم شاخههای مطلقانگاری و نسبیانگاری به بحث گذاشته میشود و بالاخره در روز چهارم گفتوگوی آنها به ورای نسبیانگاری و مطلقانگاری میرود. در بخشی از این گفتوگو، پس از سه روز بحث در روز چهارم میخوانیم: «رونی: در مخمصه افتادهام؛ اما راستش را بخواهید به نظر من، ما بر سر دوراهی بسیار جالبی ایستادهایم. باربارا: منظورت چیست رونی؟ رونی: خب، وقتی آدام به نفع مطلقانگاری خودش استدلال میکند، در واقع به نفع درستی دیدگاهش استدلال میکند. وقتی من به نفع نسبیانگاری استدلال میکنم، هم همان کار را انجام میدهم. فارغ از تفاوتهایی که بین من و آدام وجود دارد، هر دو ما در یک زمین بازی میکنیم. هر دو ما استدلال میکنیم تا به حقیقت نزدیکتر شویم، هرچند راجع به ماهیت خود حقیقت اختلافنظر داریم. زمینه کار ما یکسان است؛ اما نینا متفاوت است. علاقه او برطرفکردن رنج است؛ رنجی که از نظر او علتش فعالیتهای دوگانهانگاریای است که من و آدام دنبال میکنیم. آدام: بله، رونی، به نظرم خیلی خوب بیان کردی. حس ناامیدی من را بسیار خوب منعکس کردی. تفکر عقلانی متضمن دوگانگیهای سوژه- ابژه است. متضمن تمایزی است میان آنچه یک شیء هست و آنچه آن شیء نیست. متضمن اظهاراتی درخصوص صدق یا کذب، معقولیت یا نامعقولیت و از این دست است. بنابراین اگر ما بر همه دوگانگیها غلبه کنیم، تفکر عقلانی نیز از میان میرود. باربارا: با این همه، دیدگاه نینا راجع به امر یگانه چطور با نسبیانگاری یا مطلقانگاری جور درمیآید، البته با فرض اینکه بتوانیم راجع به آن صحبت کنیم؟ آیا او یک مطلقانگار سرسخت است؟ آیا او به واقعگرایی معتقد است یا جهانشمولگرایی یا مبناگرایی؟ آیا او نسبیانگاری است که واقعگرایی یا جهانشمولگرایی یا مبناگرایی را نفی میکند؟ آدام: به نظرم واضح است. همانطور که نینا بیان کرد، دیدگاهش راجع به یگانگی مطلقانگارانه است، از این حیث که واقعگرایانه، جهانشمولگرایانه و مبناگرایانه است. او هر سه شاخه مطلقانگاری را به هم میپیچد....». (ص 159-160).
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.