|

ماركسيسم و فلسفه

«سرمایه» مهم‌ترین اثر کارل مارکس است و دیدگاهی بدیل در برابر اقتصاد سیاسی «متعارف» پیش می‌کشد. از زمان انتشار سرمایه تفاسیر بسیاری درباره آن مطرح شده است. تام راکمور در کتاب «کارل مارکس: سرمایه» می‌کوشد، از طریق شرح ایده‌ها و مفاهیم اصلی سرمایه، نسبت مارکس را از یک سو با جریان اصلی اقتصاد و از سوی دیگر با دیدگاه‌های فلسفی وی نشان دهد. راکمور دیدگاه‌های فلسفی مارکس را در نسبت با سنت ایده‌آلیسم آلمانی مطرح می‌کند و نشان می‌دهد مارکس به چه معنا فیلسوف جامعه مدرن است. برخلاف باور رایج، وی بر پیوستگی و نه گسست میان مارکس و هگل و همچنین میان اقتصاد سیاسی و فلسفه تأکید می‌کند. در ادامه، تحلیل‌های مارکس از مفاهیم مالکیت (خصوصی)، کالا، ارزش مصرف، ارزش مبادله، نیروی کار، زمان کار و ... به اجمال بررسی می‌شوند. در نهایت راکمور از اهمیت اقتصاد سیاسی مارکس برای زمانه كنوني می‌گوید و اینکه در روزگاری که دیگر نشانه‌ای از مارکسیسم دولتی نیست، رویکرد مارکس به اقتصاد سیاسی بیش از هر زمان دیگری با مسائل عصر ما مرتبط است. این کتاب بخشی از مجموعه‌ای‌ با عنوان «متون محوری فلسفه» است که بناست با توضیحاتی کوتاه و روشن، مهم‌ترین آثار تاریخ فلسفه را به خوانندگان معرفی و آنها را برای مواجهه با خود این متون آماده و ترغیب کند. در کتاب حاضر اندیشه مارکس و برداشت او از اقتصاد سیاسی در کتاب «سرمایه» بررسی می‌شود. راكمور از برخی تفاوت‌ها بین اقتصاد سیاسی مارکسی و اقتصاد سیاسی متعارف بحث می‌کند، سپس برای تشریح رویکرد مارکسی به کتاب «سرمایه» می‌پردازد و با برخی اشارات دیگر درباره برداشت مارکس از اقتصاد سیاسی بحث خود را پایان می‌دهد. در بخشی از این اثر می‌خوانیم: «برای اینکه درک روشنی از اقتصاد سیاسی مارکسی داشته باشیم، لازم است آن را از چنگ مارکسیسم رها سازیم. مارکسیسم بر گسست میان مارکس و هگل، و گسست میان اقتصاد سیاسی مارکسی و فلسفه، تأکید دارد. درمقابل، من بر پیوستگی میان مارکس و هگل، و میان اقتصاد سیاسی و فلسفه، تأکید خواهم کرد». به همين قياس او بر تفاوت نوعی میان اقتصاد و سیاست در اقتصاد متعارف یا جریان اصلی اقتصاد تأکید مي‌كند، درحالی‌که مارکس بر پیوستگی آنها اصرار می‌ورزد و به‌عنوان نتیجه بی‌واسطه آن توجه را به خصلت ذاتاً سیاسی علم اقتصاد جلب می‌کند. نکته اصلی‌ای که نويسنده مطرح مي‌کند این است که اقتصاد سیاسی مارکسی و جریان اصلی اقتصاد را نمی‌توان مستقیماً با هم مقایسه کرد. طي سال‌ها خوانش ماركسيستي از ماركس - خوانشي كه ابتدا انگلس آن را صورت‌بندي كرد و معمولا مورد پذيرش ماركسيست‌ها، غيرماركسيست‌ها و همچنين ضد‌ماركسيست‌ها قرار گرفته است- مانع اصلي و هميشگي براي فهم ماركس بوده است. تقريبا همه كساني كه درباره ماركس مي‌نويسند به رابطه ماركس و هگل اشاره كرده‌اند، اما اين رابطه به ندرت موشكافي شده است. خوانش ماركسيستي عمدتا بر قطعه‌اي مشخص از سرمايه مبتني است، جايي كه ماركس به‌گونه‌اي مبهم اشاره مي‌كند كه موضع او وارونه موضع هگل است. در اين متن، ماركس گفته مشهورش درباره ديالكتيك را كه بارها نقل شده است بيان مي‌كند: «ديالكتيك با هگل روي سر قرار گرفت. اگر خواهان كشف هسته عقلاني موجود در اين پوسته رازآميز هستيد، بايد آن را روي پا برگردانيد». ماركس در اينجا از استعاره وارونه‌كردن استفاده مي‌كند، استعاره‌اي كه بارها در آثار او آشكار مي‌شود. اين استعاره كمي پيش‌تر در مطالعات فوئرباخ درباره دين معرفي شده بود. راكمور نشان مي‌دهد كه به‌هيچ‌روي نمي‌توان موضع ماركس را وارونه موضع هگل دانست و به‌هيچ‌روي نمي‌توان نشان داد كه در نتيجه اين وارونگي مفروض ماركس از هگل بريده يا اساسا فلسفه را پشت‌سر گذاشته است. ماركس «فيلسوف جامعه صنعتي مدرن» است چراكه نظريه ماركس درباره جامعه صنعتي مدرن به واسطه التزامش به اين ايده كه ما فقط به آنچه برساخته‌ايم معرفت داريم، بر ديدگاهي بازنگريسته نسبت به رويكرد ايده‌آليسم آلماني به معرفت مبتني است. ماركس حركت پساكانتي به سوي انسان‌شناسي فلسفي را با دگرگوني و ابتناي صورت هگلي خاص خود ادامه مي‌دهد. يك روش ساده براي توصيف موضع فلسفي ماركس گفتن اين نكته است كه او اين بينش كانتي را كه ما به چيزهايي معرفت داريم كه به معنايي آنها را برساخته‌ايم ديگربار دگرگون كرد، و اين كار را بر مبناي نظريه‌اي درباره انسان‌ها به‌عنوان موجوداتي فعال، و با ارائه نظريه‌اي درباره جامعه انساني، هستي انساني و معرفت انساني انجام داد. از نظر ماركس، هگل توصيفي پديدارشناختي از جامعه مدرن مي‌كند كه بر محور ديدگاهي قانوني نسبت به مالكيت استوار است. بااين‌حال، هگل موتور اقتصادي محوري سرمايه‌داري را تحليل نمي‌كند، چراكه او مالكيت را در معنايي حقوقي و نه اقتصادي مي‌بيند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.