گفتوگو با ژاک رانسیر درباره سیاست معاصر و برآمدن راست افراطی
ابداع یک زمانمندی نو
ترجمه: تایماز افسری . سارا دهقان
چندی پیش، ژاک رانسیر 75ساله به دعوت ریاست دانشگاه والپارایسو برای دریافت یک دکترای افتخاری در شیلی بود. حوالی عصر کمی پیش از اینکه او شیلی را ترک کند توانستم از طرف نشریه The Clinic او را در هتلش ملاقات کنم. گفتوگوی ما به حیطههای مختلفی کشیده میشد، بیآنکه به دستورالعمل یا موضوعاتی معین محدود بماند و همین موضوع به فیلسوف اجازه داد که پای شمار زیادی از مسائل و مقولات را به بحث باز کند: از ضربه ناگهانی جنبشهای دموکراسیخواهی در اوایل قرن جدید تا همآوایی تاریکی که اخیرا بهدنبال پیروزی دونالد ترامپ به گوش میرسد، شکلبندیهای گوناگونی از «مردم»، مبارزات برابریطلبانه و مرزبندیهای همیشه مبهم میان اجرای هنری و اجرای سیاست. رانسیر فیلسوفی عجیب و نامتعارف است: او با سرعت تمام حرف میزند، بدون آن مکثهای معمول برای تأمل میان سخنگفتن که نزد سخنوران مردد سراغ داریم. فوج عبارات درخشانش یکی پشت دیگری جرقه میزنند و شعله میکشند، سوار بر نثری که بر آن چنگ زده است، خستگیناپذیر، نثری که با اشتیاق مضاعف به کار میگیرد تا خود را در ماده و موضوع پیشرویش غرق کند. سبک او همانقدر دقیق و جزئینگر است که ساده، به سیاق آنهایی که در فلسفه دستبهکار نشاندادن پیوندی دیرپا و ستوده با برابریاند، پیوندی که برابری را پیشفرض هرگونه سیاستی میداند.
احتمالاً باید از «مردم» شروع کنیم؛ مفهومی که فلسفه سیاسی مرسوم از 1990 به این طرف آن را از دست گذاشته و برعکس، چندین جلد از کتابهای شما بار دیگر به آن پرداخته است. اوضاع داشت رو به بهبود میرفت، قرن جدید با جنبشها، راهپیماییها، بهارها و انتفاضهها و فروپاشی دموکراسیهای نولیبرال آغاز شد و ناگهان کار به اعلام اتهام علیه میشل باشله [رئیسجمهور سابق شیلی] کشید، به مائوریسیو ماکری [رئیسجمهور کنونی آرژانتین]، برگزیت، لوپن و دونالد ترامپ. بر این باورم که قرن حاضر همانطورکه گفتید با شدتگرفتن جنبشهای دموکراتیک آغاز شد، جنبشهایی که به نحوی سعی داشتند ایدهای نو از مفهوم «مردم» خلق کنند. این نکته موردنظر من است. اما باید این نکته را هم در نظر داشت که مردم بهخودیخود وجود ندارد، مردم چیزی فینفسه نیست، بلکه برعکس نتیجه یک ساخت است: به این معنا که ما تنها زمانی که در یک میدان با یکدیگر ملاقات میکنیم مردم هستیم، وقتی خواستههایمان را پیش میکشیم، اما قانون اساسی و ساختار اجتماعی نیز یکجور مردم خلق میکند. رسانهها هم مردم خلق میکنند و بدین ترتیب سؤالی که باید پرسیده شود، سؤالی که لااقل مورد علاقه من است، این است که اکنون ما با کدام مردم سروکار داریم. و با کدام مردم سروکار داریم؟ بسیار خب، به این پرسش از منظر دیگری پاسخ میدهم. فکر میکنم در کشورهایی مانند فرانسه یا ایالات متحده یک طبقه سیاسی کوچک مضمون مردم را مصادره کرده. در درون این طبقه سیاسی تمایز میان راست و چپِ پارلمانی به نحوی روزافزون محو شده است، به نحوی که راست و چپ شاخصههای ویژه خود را از دست دادهاند و امروز کموبیش عین هماند. درعینحال همچنان جنبشهای کوچکتری هستند که طرحی دیگر از ایده امر مردمی را میپرورانند، جنبشهایی که فضایی برای اظهار قسمی «ما» به وجود میآورند. این جنبشها در پی خلاصی از ادغام همواره فزاینده قدرت سیاسی در قدرت مالیاند. پس آنچه دوباره با آن روبهروییم جدایی میان نخبگان سیاسی و تمام آنهایی است که از این نظام حذف شدهاند. مهم نیست تا چه حد از این موضوع ناخشنود باشیم اما ترامپ بخش قابل ملاحظهای از این محذوفان را مخاطب قرار میدهد. ترامپ به نحو عوامفریبانهای یک جایگاه خالی را اشغال میکند: جایگاهی که متعلق به مردمی است که قادر به بازنمایی خودشان نیستند. او وانمود میکند نماینده «آمریکاییهای اصیل» است. درست همانطورکه ماری لوپن به « فرانسویهای اصیل»[1] متوسل میشود، این در حالی است که آنها در حقیقت از بالا دست به کار تولید نوعی هویت خیالیاند. نباید فراموش کنیم که مواد و مصالح سیاست متعلق به حوزه نمادیناند. اما در نوشتههای شما مواد و مصالح سیاست بیشتر تجربه ملموس است، رابطه میان بدنها، زندگی مشترک. اینجا در شیلی یک برنامه رادیویی به نام «اجتماع برابران» داریم، آنهم وقتی که مورخان ما امروزه عمدتا به دو دسته تقسیم میشوند: آنان که همچنان به صدای کسانی متوسل میشوند که صدایی ندارند و آنان که مثل میگِل والدراما نوعی پساتاریخ را پیشفرض میگیرند که بر مبنای آن دیگر نه هیچ مرکز و محوری وجود دارد و نه افقی برای وعدهدادن، کمی شبیه به آنچه شما در کتاب آخرتان درباره بلاتار آوردهاید. بله، اما من آنچه را درباره بلاتار نوشتهام (یعنی زمانی برای انتظار یا زمانی به دور از وعدههای تاریخ) با این تصور خیالی از طبیعت پساتاریخی یا پساسیاسی که به نحوی به کارکرد سیاستِ اتفاق نظر خاتمه میدهد، اشتباه نمیگیرم. به نظر من، این ایدئولوژی کسانی است که امروزه قدرت را تکقطبی کردهاند و مدافعان این ایدئولوژی صرفنظر از آنچه شما درباره پساتاریخ میگویید، خوب میدانند چطور چهره نولیبرالیسم را در پس نقاب این سیاست اتفاق نظرِ کاذب پنهان کنند. این امر اعتقاد به پایان سیاست یا حتی از آن بدتر این اعتقاد را به بار میآورد که سیاست دستآخر میتواند به اداره قدرت تقلیل یابد، آنهم درست زمانیکه برعکس شاهد پیوند میان دو پدیدهایم: از یکطرف راست افراطی خود را مظهر مردم جلوه میدهد و به لحاظ استراتژیک خارج از «دم و دستگاه» طبقه سیاسی حاکم جا میزند و از طرف دیگر به یادمان میآورد که سیاست نمرده است و نیاز به نمادهایی دارد، نیاز به ابزارهای مشخص نمادپردازی جمعی. این از اولین نکته. و نکته دوم؟ دوم اینکه باید درنظر بگیریم که امروزه نولیبرالیسم تنها یک عقیده اقتصادی نیست بلکه همچنین یک رویه فکرکردن جهانی است. این رسم اندیشیدن جهانی با این باور همراه است که یک جامعه میتواند بر اساس نابرابری پایهریزی شود. آنها از برابری متنفرند و آن را خوار میشمرند، توگویی برابری شرمآور است. اما اینجا یک پارادوکس هم وجود دارد، از طرفی لغت نولیبرالیسم ضرب شده تا وانمود کند سیاست مرده است اما درعینحال همین نولیبرالیسم باید چهرهای سیاسی داشته باشد. آنچه این نخبگان بر آن پافشاری میکنند به باور من عقیدهای نادرست است: اینکه سیاست میتواند به اداره قدرت تقلیل یابد و اینکه اجتماع میتواند براساس نابرابری پایهریزی شود. بله، اما همیشه اوضاع کموبیش به همین منوال بوده است. اما تازگی موضوع اینبار در این واقعیت نهفته است که راست افراطی یکبار دیگر در احضار نمادهای بسیار ابتدایی و بدوی هویت موفق است. پس آنچه حاصل میشود، چیزی نیست مگر همآمیزی نمادهای هویتی که راست افراطی بر ما تحمیل میکند با اعتقاد سیاسی به نابرابری برنامهریزیشده. یادمان نرود تا همین اواخر در فرانسه و همچنین در ایالات متحده، راست از اینکه خودش را راست بنامد، سر باز میزد. هنوز هم از اینکه خودشان را راست بنامند سر باز میزنند. (باخنده) سر باز میزنند؟ بسیار خب. آنها چهره واقعی خود را نشان خواهند داد، همانطور که پیش از این نیز نشان دادهاند. تا قبل از این ادعا میکردند «ما اعتدالی هستیم» و همچنین به دروغ میگفتند به برابری معتقدند. امروز چیزی که تازگی دارد این است که این جماعت همگی خود را دستراستی معرفی میکنند و علنا میگویند خواستار نابرابریاند. ترامپ عملاً چیزی نمیگوید. او اغلب هرچه را به ذهنش میرسد بر زبان میآورد و حرفهایش بر پایه آزمون و خطاست، به این معنا که اینطور سخنگفتن روابط پیشبینیناپذیری را به وجود میآورد. او خارج از دم و دستگاه قدرت حاکم است، قدرتمندترین رسانهها را به باد حمله میگیرد، ناکارآمدی نظام مالی را محکوم میکند، اعتراف میکند که نسبت به پوتین ارادت خاصی دارد و از این قبیل و درعینحال خواستار بازگشت به یک هویت کاملا متداول است که با هرشکلی از آزمون و خطا فاصله زیادی دارد. حرفی که میزنید درست است، ترامپ دو نوع گفتار را به هم ربط میدهد که معمولا ضد یکدیگرند. از یک طرف خود را به عنوان یک فاتح معرفی میکند، یک قهرمان، تاجری که نماینده آمریکای برندههاست در برابر آمریکای بازندهها و از طرف دیگر به محذوفان متوسل میشود؛ کسانی که طبقه سیاسی حاکم آنان را به حال خود رها کرده است. این قضیه همآمیزی نامعمولی به وجود میآورد میان آمریکای فاتحان و آمریکای رنجبران. دلیل این رنج چیست؟ حضور مکزیکیها؟ لاتینها؟ مهاجران؟ ترامپ هوشمندانه دو شکل از هویت آمریکایی را با هم میآمیزد. میدانم درعینحال برای شما سیاست چندان ارتباطی با این چیزها ندارد. سیاست مدیریت یا زندگی نیست، حتی احتمالا قدرت هم نیست. در کار شما سیاست به واقع در نبرد بیانتهای فقیر و غنی جریان دارد. برای من سیاست عملا عبارت است از این نبرد و ضدیت. به زبان ساده، فقیر و غنی با مقولات مشخص جامعهشناختی یا گروههای مشخص اجتماعی انطباق ندارد: این مقولات یا گروهها بیشتر در ساختار نمادین این ضدیت عمل میکنند. جنبشهایی مثل اشغال والاستریت بهعنوان مثال نتیجه پیوند چندین گروه، چندین هویت و چندین شکل از سوژهشدناند. به این اعتبار جایگاه ستمدیدگان نامتجانس است، یا همانطور که شما میگویید متکثر است، اما همزمان این ستمدیدگان خود را در ضدیت با اداره نولیبرال قدرت برمیسازند. این همان چیزی است که در جنبش دانشجویی 2011 از سر گذراندیم: این تجربه رد خود را برجای گذاشت، ردپایی با اهمیت، نوعی حساسیت تغییرشکلیافته... بدونشک، آنچه ما با آن روبهروییم شکلی از پیکربندی است که نوع تازهای از مردم را به مثابه نمادی جمعی به وجود میآورد، مردمی که از افقهای به غایت گوناگونی میآیند و همچنان همان فضا و همان جایگاه را اشغال میکنند. آنچه این مردم بدین طریق میسازند نوعی ضدیت با جهان رسمی است، نوعی تقابل با سیاست به مثابه اداره قدرت. اما آیا اینطور دیدن مسائل سازشکارانه نیست؟ بعضی مردم شما را یکجور سوسیالدموکرات فرهیخته میدانند. (میخندد) سوسیالدموکرات؟ نه. نه. در مورد موضع من از این پرتتر نمیشود گفت. بسیار خب، میدانم. این را میپرسم چون شما اینجایید و مایلم از زبان خودتان بشنوم. موضعتان را چطور تعریف میکنید؟ یک کمونیست غیرآوانگارد؟ یک آنارشیست؟ یک پوپولیست چپگرا؟ من خودم را یک دموکرات رادیکال میدانم. اگر کمونیسمی که میگویید، ولو فقط کمونیسم نوع بشر، معنایی داشته باشد، نوعی دموکراسی رادیکال است، همانطور که آنارشیسم نوعی دموکراسی رادیکال است. منظورم این است که آنچه از آن دفاع میکنم درواقع اجرای رادیکال برابری است و این مسلما هیچ ربطی به سوسیالدموکراسی ندارد که همانطور که میدانیم بخشی از سیاست پارلمانی است. تا جایی هم که به پوپولیسم برمیگردد به گمانم با مفهومی مبهم روبهروییم. یکی از دلایلش این است که از یک طرف پوپولیسم به مردم بهعنوان نماد بسیار مهم سیاست برمیگردد و از طرف دیگر همانطور که میدانیم نشاندهنده شکلی خاص از رابطه میان مردم و رهبر است. چطور میتوان این مفهوم دوپهلو را در مورد ایالات متحده به کار بست؟ اتفاقی که در ایالات متحده افتاد (و البته نهتنها در ایالات متحده) این بود که سیاستمداران دریافتند خلقِ دشمنانی از این دست برایشان سودمند است: پوپولیسم دشمن است، پوپولیسم در جبهه مقابل ماست، و هر آنکه با ما صاحبان قدرت مخالف است پوپولیست است. فکر میکردند این کار هوشمندانهای است نتیجهاش شد ترامپ. پس از نظر رانسیر پوپولیسم چپگرا عاقبتبهخیر نمیشود. ما مبارزان چپگرا نمیتوانیم از «پوپولیسم» سخن بگوییم، چراکه آنچه این نام عموما به آن ارجاع میدهد انحصار نیروهای دموکراتیک در دست رهبری کاریزماتیک است، برای مثال کریستینا کیرشنر که به وضوح میخواست خود را مظهر مردم بداند و بر آنان حکومت کند. اما مشکل کوچکی وجود دارد و آن این است که مردم نمیتواند مظهری داشته باشد. نه البته که نمیتواند، اما منظور من مفصلبندی مردم یا محل ظهور آن نبود، بلکه تکثیر خودبهخودی شبکههای هماهنگی بود که بدون رابطه با مراکز مالی عظیم و دمودستگاه سیاسی مستقر فعالیت میکنند. رودریگو کارمی، استاد فلسفه و انسانشناسی دانشگاه شیلی، از انتفاضههای بدون راهبر و تشکلهای پیشتاز حرف میزند و کوریسماکی همه اینها را تحت نام «کمونیسم باصفا» میخواند، کمونیسمی که نسبت به عمل بدنها درون ماندگار است و تن به هیچ افق آرمانشهری نمیدهد. شما خودتان در مقدمهای که بر اثر مشهور بلانکی با عنوان «جاودانگی در کنار ستارگان» نوشتید میگویید: «کمونیسم برابری آدمیانی است که در دانش ملکوت شریکاند».[2] این تعریف بسیار جالبتوجهی است که به اجمال اصل را بر خصلت لاینفک هوش میگذارد: هوش همیشه بین همگان مشترک بوده، همگان میتوانستهاند آن را در جهت اراده خویش به کار گیرند. خب، البته یک انتفاضه بدون حزب پیشتاز تصدیق میکند که برابری هوش پایه و اساس کمونیسم است، یعنی آنچه در پایه و اساس کمونیسم وجود دارد نوعی از باور و اعتقاد است به اینکه هوش بین همگان مشترک است. این اصل برای من به معنای اعتماد به توانایی فردفرد آدمیان است و مثلا هیچ ارتباطی ندارد به ایده عقل همگانینگری و هارت یا مهارتهای به ظاهر مشترکی که تکنولوژیهای جدید موجب بالیدن آنها میشوند. من اینطور فکر نمیکنم و منظورم این نیست، بلکه بیشتر فکر میکنم کمونیسم چیزی ساختاریافته یا تنیده در تمامی دقایق و تمامی روابط است. نکتهای که برای من جالب توجه است اینکه در هر یک از این دقایق، در هر نوعی از روابط، در هر لحظه میتوان فرض را بر برابری گذاشت یا نابرابری را بازتولید کرد. پس ما نیز یا جهانی کمونیستی میسازیم یا منطق نابرابری را بازتولید میکنیم. کاملا موافقم. شما همیشه برابری را پیشفرض میگیرید نه وعدهای که رؤیای تحقق آن را در سر میپرورانیم. این یک نقطه شروع است، نقطه شروعی که وقتی آن را به کار ببندیم این تصور را القا میکند که سرشتی کاملا اجرائی دارد. وقتی چنین اتفاقی میافتد منطق نمایش راه به منطق کارناوال میدهد. همانطورکه چنین چیزی از سال 2011 در شیلی رخ داده است. درست است. من معتقدم باید تمامی اشکال خلاقیت و هوشهایی را که هنگام فروپاشی نظم عادی فعال میشوند یا به کار میافتند، در نظر گرفت. ما به یک معنا گواهی بر تمامی آن جنبشهای انقلابی، آن زمانهای انقلابی، آن روزهای انقلابی هستیم که طی آن مردم کارهای متکثری میکنند: پرفورمانسها و اجراها یا جشنهایی که خصلت عنانگسیخته آن زیر پای نیروهای نابرابری را خالی میکند. اینها آن لحظاتیاند که مردان و زنان و آدمیان میتوانند به خودشان توانایی به انجام چیزهایی را ثابت کنند که از قرار معلوم قابلیت انجامش را نداشتهاند. اما این تنها یک وجه مسئله است و وجه دیگر مسئله زمانمندی است که شما بهخوبی در سیمای کارناوال خلاصه کردید. اما حدس میزنم شما از کارناوال خوشتان نمیآید. نه. اینطور نیست که خوشم نیاید. مشکل کارناوال در شکلی از ابداع مردمی یا براندازی مردمی است که پاسخی است به یک شکل نهادگرایی. هر سال زمانی وجود دارد که مردان و زنانی از مردم بدل به پادشاهان و ملکههایی میشوند که دنیا را زیرورو میکنند، آن را به هم میریزند یا واژگون میکنند، اما فقط در یک بازه زمانی مشخص چنین میکنند. برای من چنین چیزی تفاوت دارد با آن قابلیتی که مردم در لحظات غیرمنتظره از خود نشان میدهند، بدون هیچ برنامه یا طرح از پیش تعیینشدهای. کارناوال زمان مردم است اما پس از این زمان هرکس راه خانهاش را در پیش میگیرد، به سر کارش برمیگردد، به وضعیت قبلیاش. فکر میکنم چنین مناسکی هیچ تأثیر واقعا براندازانهای ندارد. شاید به این دلیل که برای من آنچه متضمن پایاندادن به عجزی است که دیگران به ما نسبت میدهند به تمامی با چنین مناسکی متفاوت است: آن چیز ابداع یک زمانمندی نو است. مثل «شبهای پرولتاریا». دقیقا، بگذارید در این مورد یک مثال جزئیتر بزنم. آن «شب پرولتاریا» در آغاز مارس شروع شد و بهطور عادی تا سیویکم همان ماه ادامه یافت، چون همانطورکه میدانیم بعد از سیویکم، ماه آوریل شروع میشود؛ اما به شکل عجیبی در این مورد بخصوص خبری از آوریل نشد. بلکه پس از سیویکم، روز سیودوم مارس از راه رسید، بعد سیوسوم مارس و همینطور به بعد. این البته مثالی جزئی است اما میتواند نشاندهنده ایده براندازی زمان یا ابداع زمانی نو باشد. اما شالوده کارناوال با چیزی ریخته میشود که تمامی تاریخ آن را فراموش کرده: فوران قابلیتهای برابریطلبانه سنتهای مردمی. آیا در کارناوال با نوعی اجرای جمعی مواجه نیستیم که مشخصا مضمون مشترک هنر و سیاست است؟ البته. زیرا چیزی که درون جنبشها و کنشهای مردمی جالب توجه است، دقیقا نامعینبودن مرز میان اجرای سیاسی و اجرای هنری است. آنچه مشخص است ایده سیاست بهمثابه شکلی از حرکت است، شکلی از چینش بدنها، مشخصکردن یک واحد زمانمند. این وجه در بیشتر جنبشهای سیاسی اخیر و همینطور در بیشتر اجراهای هنری اخیر بهصورت یکسان حضور دارد و بههمیندلیل است که فکر میکنم باید از دو چالش بهغایت متفاوت سخن گفت: اولی بردن تمامی دالهای سیاست بر صحنه هنر است برای خلق دوباره سیاست از منظر هنر و دومی عبارت است از روابط آشفتهای که پیشاپیش میان اَشکال برآمده از اعتراضات سیاسی و اشکال ناشی از ابداعات و اجراهای هنری وجود دارد. من فکر میکنم این اعمال نامعیناند. و همینطور پیوند میان آنها نامعین است. پیوند میان آنها هم همینطور، نوعی مرزکشی نامشخص میانشان وجود دارد. من این را در تقابل با آن تصنع هنری قرار میدهم که درصدد خلق دوباره واژه سیاست با مدیوم هنر است. پینوشتها: 1. France profonde : اشاره دارد به وجود ابعاد ریشهدار و عمیق فرهنگ شهرستانهای فرانسه یا زندگی روستایی فرانسوی متمایز از ایدئولوژیهای مسلط پاریسی. م 2. Jacques Rancière, 'The Radical Gap', preface to Auguste Blanqui, L'Eternité par les astres, Radical Philosophy 185, May-June 2014. *منبع: ورسو
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.