|

مروري بر نيمی از آثار بخش بين‌الملل جشنواره سي‌و‌هفتم تئاتر فجر

بدون برگ برنده

رضا آشفته: اگر بخش بين‌الملل را تاج سر جشنواره تئاتر فجر فرض کنيم، در اين شش شامگاه پشت سر گذاشته‌شده، هنوز خبري از يک اتفاق ناب نبوده و به عبارتي هنوز برگ برنده جشنواره سي‌و‌هفتم بر مخاطبانش آشکار نشده است. در اين بخش کارهاي تهران و شهرستان با آنکه پذيرفتنی‌اند؛ اما در آن اوج و شکوهي نيستند که يک رويداد خلاقه و مهم در روال جشنواره به شمار آيند. کارهاي خارجي هم بيشتر از کارهاي ايراني نبوده‌‌اند؛ با آنکه آنها هم از الگوهاي مهم تئاتر کشورهاي‌شان به شمار مي‌آيند. دو سر و يک دست، کار گروهي از لبنان نمايش دو سر و يک دست برگرفته از نمايش‌نامه‌هاي ويليام شکسپير است که در آن به دنبال طرح پرسش درباره خشونت‌هاي حاکم بر جهان هستند و در اين اجرا بيشترين تأكيد را با دراماتورژي نوين مي‌توان به جريان‌هاي تحول‌خواهانه پس از بهاري‌نسبت عربي در منطقه خاورميانه داد. به نظر گروه طراح و کارگردانان (لاميا ابي آذر، عمر ابي آذر، جونياد صدرالدين، ماريا زبيب) شکسپير با توجه به نقد قدرت در اکثر متونش يکي از سياسي‌ترين نمايش‌نامه‌نويسان جهان است. آنان تحولات و جنگ‌هاي پس از آن را مدنظر قرار داده‌‌اند و با آنکه در لبنان در اين سال‌ها حاکم ديکتاتور نداشته‌‌اند، همواره از فضاي مردسالارانه به نوعي رنج برده و در آنجا نيز همچنان فضاي پر از خشم و خشونتي را پيش‌روي دارند. نمايش هم با خاطرات يک بازيگر از رانندگي در خيابان‌هاي شلوغ آغاز مي‌شود. زني که با اشاره انگشت بزرگ، عصبانيت يک مرد قلدر را موجب می‌شود و او تعقيبش را تا زماني که زن را در گوشه‌اي گير مي‌اندازد، دنبال مي‌کند. بعد با چاقو بر گلوي زن او را تهديد مي‌کند که به چه جرئتي مرد يا آقا و رئيس خودش را آزار و اذيت کرده است؟! و شوهر آن زن بازيگر هم يادآور مي‌شود که دست بر چشم‌هايش بگذارد که متوجه تداوم اين خشونت نشود و البته اين لحظات با يک زد‌و‌خورد فيزيکي تمام مي‌شود! حالا بازيگران (لاميا ابي آذر، جونياد صدرالدين، ماريا زبيب) به دو صورت روايي و تصويري به بيان خشونت ريشه‌دار در کهن‌الگوهاي خاورميانه در انطباق با نمايش‌نامه‌هاي شکسپير مي‌پردازند؛ اما تماشاگران ايراني با آن جنس مواجهه چندان موافق نيستند؛ بنابراين استنباط‌شان اين است که کار نمي‌تواند با ما در ارتباط باشد و درک معنايي و لذتش را کمتر مي‌کند. برخي هم تالار سمندريان را ترک مي‌کنند و انگار کل اجرا از حوصله‌شان بيرون باشد. يک دليل اين گسست معنايي جنس تالار است که براي اين کار سه نفر و متکي بر روايت بسيار بزرگ است و از آن سو نيز فاصله‌گرفتن اجرا نيز موجب بر‌هم‌ريختن فضا مي‌شود. اگر اصله کمتر مي‌شد، تصاوير و صداها به شکل مؤثرتري مي‌توانستند ما را درگير کنند. استيو جابز نمايش «استيو جابز» را مي‌توان از همان دست آثاري دانست که بر‌اساس زندگي يکي از سرشناس‌ترين چهره‌هاي عصر جديد و دهه‌هاي اخير ساخته شده. همان‌طور که از نام اثر پیداست، نمايش بر‌اساس زندگي مدير معروف و تأثيرگذار شرکت اپل است. در اين اثر مخاطب با تخيلات، رؤياها و کابوس‌هاي استيو جابز روبه‌رو مي‌شود. البته نمايش بنابر آنچه در اثر وجود دارد و در بروشور هم ياد شده، لزوما خود را موظف نمي‌داند تا به زندگينامه جابز متعهد باشد و برداشت و نگاه خود را به زندگي او دارد. جابز به روايت مهران رنجبر اثري است که نگاهي فيلسوفانه به جهان دارد؛ آن‌هم از منظر يک شخصيت جهاني اما متفاوت که سبک زندگي‌اش شباهت زيادي به ديگر افراد سرشناس و پولداري که مي‌شناسيم، ندارد. همين مسئله او را بسيار مناسب نمايش‌نامه و در نهايت اجراي تئاتري مي‌کند. نمايش استيو جابز با رويکردي متفاوت به زندگي جابز وجه صوفي‌مسلکانه و نقادانه جابز را برجسته مي‌کند و نگاه بدبينانه او به مناسبات زندگي انسان امروز را بيشتر از همه وجوه ديگرش مورد توجه قرار داده است. از اين منظر پرداختن به شخصيت او بهانه‌اي مي‌شود تا ما برداشت ديگري از موفقيت داشته باشيم. نمايش استيو جابز پيش‌از‌اين در عمارت نوفل‌لوشاتو به روي صحنه رفت. دستورالعمل‌هاي پرواز براي خدمه و خلبان «دستورالعمل‌هاي پرواز براي خدمه و خلبان»، يک نمايش به سبکي تلفيقي و مولتي‌مديايي است که مي‌خواهد از صحنه زنده تئاتر، ظرفيت‌هايی را بيشتر از يک اجرا با مخاطب به اشتراک بگذارد، در نتيجه تماشاگران يا گروهي هستند که بسيار راضي‌اند يا گروهي که ناراضي از سالن خارج خواهند شد. موسيقي، نور و گرافيک، سه عنصر متحد و اساسي و بارز در اين نمايش‌اند که در کنار متن، ظرفيت‌سازي معنايي دارند که مي‌خواهند «غيابِ» آنچه را در يک اجراي صحنه‌اي نياز است، به‌صورت ايجابي پر کنند. صدا، صوت و گفتار، حضوری فراگيرتر از هميشه دارد تا ماديتِ متکثري را شامل شود چنان‌که يک صدا بر هر سه کاراکتر روي صحنه دلالت مي‌کند و افتراقي بينِ پگاه، مارين، نکيسا يا مهسا رياضي که وجود ندارد، به وجود می‌آورد. تا جايي که به نظر مي‌رسد هم‌زمان هر سه يا هر کسي ديگر، گويي آن ديالوگ را تکرار مي‌کند. همان‌طور‌که غياب ِمهسا، بر حضوري تأكيد مي‌کند که در تمام نمايش جاري است و حضوري ديگر در صحنه احساس مي‌شود که تنها با صدا معنادار است. اصولا، محور متن، بر همين «غياب و حضور، پرواز، زندگي، مردگي و سقوط» استوار است. راه‌رفتن در بهشت «يک هفته راه‌رفتن در بهشت» داستاني است براساس نوشته سيدمحمدهادي هاشم‌زاده که توانست براي حضور در بيست‌ونهمين دوره جشنواره تئاتر از استان فارس انتخاب شود. داستان نمايش درباره پسر جواني است که در خواب، مادر فوت‌شده‌اش را مي‌بيند و از اين طريق وارد گذشته و خاطرات دور مادرش مي‌شود. يک هفته راه‌رفتن در بهشت، در جشنواره استاني فارس با 14 نمايش ديگر رقابت کرد و پس از کسب رتبه دوم کارگرداني، رتبه دوم بازيگري زن (الهام کشاورز) و رتبه دوم بازيگري مرد (بهنام مرادي) توانست جواز حضور در بخش نهايي را کسب کند. اين نمايش در رقابت با ساير نمايش‌هاي استاني نيز موفق ظاهر شد و به‌عنوان يکي از 14 نمايش معرفي‌شده از جشنواره‌هاي استاني در جشنواره بين‌المللي فجر حضور دارد. سوارم «سوارم» اثري است از مجارستان به کارگرداني گوبار گودا به‌مدت 70 دقيقه. در معرفي اين اثر گروه اجرائي نوشته است: سوارم چطور کار مي‌کند؟ چطور ارتباط برقرار مي‌کند و تصميم مي‌گيرد؟ آيا انتخاب فردي در آن مؤثر است يا تکثر انتخاب‌هاي فردي باعث حرکت و به‌پيش‌راندن اجتماع سوارم شده است؟ آيا مي‌توان سوارم را يک موجود زنده منفرد و منحصربه‌فرد در نظر گرفت؟ آيا مي‌توان همه بشريت را يک موجود زنده و پيچيده در نظر گرفت و آن را با سوارم مقايسه کرد؟ سوارم يک پرفورمنس است که از تلفيق مولتي‌مديا و اينستاليشن ايجاد شده؛ بنابراين قياس آن با تئاترهاي متکي به متن و کارگرداني تقريبا ناممکن است؛ با آنکه در بخش بين‌الملل حضور دارد بهتر است کارهاي اين بخش همه تئاتر باشند و نه پرفورمنس که در گونه‌اي متفاوت از تئاتر قرار می‌گیرد. جمع‌بندي با آنکه جشنواره تئاتر فجر آرام و بي‌صدا در شلوغي تماشاگران دارد پيش مي‌رود؛ اگر در نيمه دومش هم برگ‌هاي برنده‌اي نداشته باشد، حتما با ضعف‌هاي بارزي مورد تحليل و جمع‌بندي تماشاگران واقع خواهد شد. فعلا همه دارند مدارا مي‌کنند؛ هرچند هرازگاهي برخي صدايشان درآمده که جشنواره نمي‌تواند گوياي اتفاقي باشد. جشنواره سي‌و‌هفتم در دو بخش ديگر نيز دارد برگزار مي‌شود و ما شاهد نمايش‌هاي بکر و خلاقي نبوده‌ايم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.