رئاليسم، ايدئولوژي و انقلاب
بر مدار تاریخ
پيام حيدرقزويني
در سالهاي اخير بارها گفته شده كه دوره رمان رئاليستي سر آمده و ديگر نبايد به سراغ نوشتن داستاني رئاليستي رفت. از اين ادعا چنين برميآيد كه نوشتن رمانهاي رئاليستي دورهاي داشته كه ادبيات داستاني ما آن را پشت سر گذاشته و حالا ديگر نميتوان به عقب برگشت. اما اگر نگاهي به ادبيات داستاني معاصرمان كنيم، ميبينيم كه ازقضا هميشه جاي خالي رمانهاي رئاليستي به معناي دقيقش خالي بوده و شايد تنها نويسندهاي كه بتوان گفت رمانهايي دقيقا مبتني بر معيارهاي روايت رئاليستي نوشته احمد محمود است كه در مقايسه با ديگر نويسندگان مهم معاصر كمتر هم به او توجه شده است. شايد يكي از دلايل اينكه به احمد محمود كمتر توجه شده اين هم باشد كه او منزويتر از ديگر نويسندگان ما بوده و هيچ وقت مستقيما در ميانه گود نبوده است. محمود با آثارش و مشخصا با «همسايهها»، «داستان يك شهر»، «زمين سوخته» و «مدار صفر درجه» نمونههايي درخشان از رمان رئاليستي به دست داده است و در هر يك از اين آثار ميتوان رد دورهاي مهم از تاريخ معاصر ايران را مشاهده كرد. احمد محمود هم بهطور آگاهانه روايت رئاليستي را برگزيده و هم بهطور آگاهانه حوادث دورانساز تاريخي را به آثارش راه داده است. به واسطه رمانها و داستانهاي محمود و هم به واسطه آنچه او درباره آثارش گفته، ميتوان گفت اتفاقي نيست كه مهمترين روايتهاي رئاليستي ادبيات داستاني ايران كه در آن ميتوان تصويري از زمانه به دست آورد در آثار محمود ديده ميشود، اين احمد محمود است كه روايتگر مهمترين وقايع دورانش بوده است: از ماجراي مليشدن نفت و كودتاي 28 مرداد گرفته تا حوادث انقلاب و بعد جنگ هشتساله. از «همسايهها» تا «مدار صفر درجه»، سيري تكاملي در آثار محمود ديده ميشود و اگر در «همسايهها» به قول خودش بيشتر براساس غريزه به نوشتن پرداخته، در «مدار صفر درجه» روايت بر اساس شناخت داستان پيش رفته است. او در آثار مختلفش توانسته امكانات روايت رئاليستي را گسترش دهد و افقهاي تازهاي پيشروي روايتهايش قرار دهد. محمود در گفتوگوي بلندش با ليلي گلستان در «حكايت حال» ميگويد كه رئاليسم ظرفيتهاي متعددي دارد و خودش در آثارش كوشيده كه از اين ظرفيتهاي متنوع استفاده كند. او در جايي از اين گفتوگو ميگويد: »نميدانم رئاليسم صرف يعني چه؟ رئاليسم ظرفيتهاي متعددي دارد. ميشود رئاليست خشك و جزمي بود، يعني عكسبرداري كرد، فقرنگاريِ فيزيكي كرد. ادبيات داستاني را تا سطح اجتماعنگاري، تا سطح گزارش و مقاله ساقط كرد، كه به نظر من اين نوع ادبيات داستاني همانقدر قابل قبول نيست كه پرداختن مطلق به صورت و ساختار و نفي زندگي! رئاليسم ظرفيتهاي گوناگوني دارد كه بايد تجربه كرد. من معتقد به اين تجربه هستم و نمودش در كارهايم هم ديده ميشود. بله، من واقعگرا هستم اما نه به آن معني كه گفتم». محمود در گسترش امكانهاي رئاليسم به تكنيك هم توجه داشته اما اين تكنيك در خدمت روايت كلي آثارش قرار دارد. او بهدرستي از تكنيكهاي داستاننويسي استفاده ميكند بيآنكه مرعوب آن شود. محمود هم به تكنيك داستاننويسي توجه دارد و هم به آنچه در متن جامعه در جريان است و از اينروست كه او متفاوت از نويسندگاني است كه در گوشهاي جدا از اجتماع به فكر ابداع فرم هستند. در زمانهاي كه روايت رئاليستي و داشتن ايدئولوژي و تعهد از آفتهاي نويسندگي بهشمار ميرود، تكليف ما با احمد محمود چيست؟ محمود به واسطه رمانهايش چهرهاي يگانه در ادبيات معاصر ما به شمار ميرود كه نه ميتوان حذفش كرد و نه ميتوان در وضعيت موجود ادغامش كرد. او جزو آن دسته از نويسندگاني است كه به معناي دقيق كلمه «تجربه زندگي» داشته و به واسطه تخيلش و تسلط بر روايت رئاليستي توانسته اين تجربه را به ادبيات بدل كند. در دورهاي كه تجربههاي غالب نويسندگان و هنرمندان ما به روابط شخصيشان محدود است، طبيعي است كه احمد محمود نويسندهاي تكافتاده به شمار رود. نويسندهاي كه خودش را جدا از اجتماع و حوادث تاريخي نميدانست و بر اساس اعتقادها و باورهاي دورنياش اين حوادث را به آثارش راه ميداد. او در جايي از «حكايت حال» درباره تعهد و نويسندگي ميگويد: «من درباره تعهد با آن كيفيتي كه مطرح بود يا هست فكر نميكنم. شايد روزگاري، تفسير دهانپركني از تعهد براي خودم داشتم، اما امروز ديگر آنطور فكر نميكنم. من معتقدم نويسنده متعهد است كه به خودش و به مردم دروغ نگويد. صادق باشد. همينقدر كه اين تعهد را اجرا كرد متعهد شده است. تا به تعهد اشاره ميشود بلافاصله تعهد سياسي به ذهن متبادر ميشود، نه اينكه نويسنده نبايد به سياست فكر كند. چه بخواهد چه نخواهد به سياست فكر ميكند. نه اينكه نويسنده نبايد جهانبيني داشته باشد، حتما بايد داشته باشد، اما نبايد در چهارچوب و قالب خاصي فكر كند. وقتي نويسنده در يك چهارچوب گنجيد، تبديل ميشود به يك آلت فعل. تبديل ميشود به يك وسيله تبليغاتي. هر انسان، هم اثر ميگذارد، هم اثر ميپذيرد. مجموعه افكار نويسنده ميتواند كمابيش با مجموعه افكار خاصي از سياست هماهنگي داشته باشد. اما اين به آن معنا نيست كه او در يك چهارچوب، محدود و محبوس شود». محمود نمونه درستي از نويسندهاي است كه شناخت دقيقي از شرايط سياسي اطرافش داشته و از اينروست كه مهمترين حوادث سياسي دوران معاصر در آثار او بازتاب داشته است. او نه در زندگي و نه در داستانهايش به دنبال عافيتطلبي نبود و از طرف ديگر توهمي هم درباره نقش ادبيات در سياست نداشت: «سياست به ما تحميل شده، بي اينكه خودمان بخواهيم و بياينكه آن را بشناسيم. سياست امر پيچيدهاي است و بسياري از ما سياست را نميشناسيم. امر سادهاي نيست كه هركس بتواند در آن دخالت كند. اما تحميل شده... سياست بخشي از زندگي ما هست و هيچ كاريش هم نميتوانيم بكنيم. معتقدم كه سياست بايد در داستان باشد، اما نه مثل توطئهاي از پيش تدوينشده و از پيش شناختهشده... نويسنده چطور ميتواند عوامل داستانش را كه مهمترينش آدمها هستند، از جامعه بگيرد، شستشويشان دهد، ضدعفونيشان كند و بعد بياورد بگذاردشان توي داستان! نه، اينطور نميتواند باشد. اين سياست همراه با آن آدم به داستان كشيده ميشود». محمود اگرچه ميگويد كه بهعنوان يك نويسندۀ روشنفكر نقشي در انقلاب نداشته، اما در «مدار صفر درجه» بهدرستي نشان داده كه مردم جامعه چطور در حوادث انقلاب نقش داشته و چطور از اين حوادث تأثير گرفتهاند. با اين حال محمود بهدرستي فكر ميكرد كه ادبيات نميتواند به شكل مستقيم تاريخ بسازد بلكه ميتواند روح تاريخ و زمانه را در دورن خودش بتاباند: «داستاننويس كه انقلابساز نيست. نويسندهاي كه مدعي انقلاب شود، ميشود يك آدم سياسي مطلق، كار نويسنده سياست مطلق نيست. بخشي از كار نويسنده سياست هست، اما نه همه كارش. روزگاري به مسائل سياسي مملكتمان فكر ميكردم، حالا هم فكر ميكنم، اما روزگاري در قالب يك حزب بودم، بعدها فكر كردم حتي اگر بخشي از تفكر آن حزب را براي خودم حفظ كنم، نبايد در چهارچوب هيچ حزبي بگنجم. مجموعه افكار خودم را دارم و به آن هم وفادار هستم. شايد فكر ميكنم كه يكي از هدفهاي نوشتن تعريف خودمان است. براي اينكه خودمان را بهتر بشناسيم. يكي از هدفهاي نوشتن، آگاهكردن مردم است به وضع خودشان، مشروط بر اينكه نويسنده اين شناخت، شعور و توانايي را داشته باشد. خب در اين زمينه من كار كردهام، به عنوان نويسنده شايد وظيفهام را -كم يا زياد- انجام دادهام». از سوي ديگر محمود هيچ وقت از ايدئولوژي فرار نميكرد و حتي معتقد بود كه نويسنده و هنرمند حتما بايد ايدئولوژي و جهانبيني مشخصي داشته باشد چرا كه در فقدان يك نگاه خاص به جهان، تكليف داستاني كه نوشته ميشود مشخص نيست و چيزي متناقض نوشته ميشود: «نويسنده نبايد از ايدئولوژي بترسد. چه بسا افكارش در جايي يا جاهايي با فلان ايدئولوژي هماهنگيهايي داشته باشد. اگر خودش واقعا باورش كرده است، هيچ عيبي ندارد و هيچ اتفاق وحشتناكي نيفتاده است». شايد بتوان گفت كه در رمانهاي فارسي هيچ نويسندهاي به اندازه محمود از فاصله طبقاتي و فقر و استثمار و زندان و آزادي ننوشته است. در «مدار صفر درجه» شخصيتهاي اصلي رمان در كنار شخصيتهاي فرعي بسياري حضور دارند و روايت رمان مربوط به وقايع انقلاب در اهواز در سالهاي منتهي به انقلاب است. در اين رمان كه در دوران پختگي محمود نوشته شده، بيش از آثار قديميتر محمود به خلقيات و فرديتهاي آدمهاي رمان توجه شده و فرديت آدمها در مهمترين نقاط بحراني رمان هم فراموش نشدهاند. در «مدار صفر درجه» تصويري درست از آدمهاي مختلف جامعه به دست داده شده و صداهاي متفاوت در روايت رمان به گوش ميرسند. محمود معتقد بود كه نويسنده بايد شناخت دقيقي از آدمهاي داستانهايش داشته باشد و بدون اين شناخت دقيق امكان نوشتن درباره آنها وجود ندارد: «گفته ميشود كه نويسنده هم خالق و هم شارح زندگي آدمهاي داستان است، من فكر ميكنم اگر نويسنده آدمهاي داستانش را نشناسد، يك جايي لنگ خواهد زد. اشخاص از حركت ميمانند و آن وقت نويسنده ناچار ميشود جعل كند -حرفها را و حركتها را- و وقتي جعل شد، ديگر آن آدم خودش نيست، كس ديگري است كه نويسنده او را نشناخته است و خواننده هم باورش نميكند. شايد هر نويسندهاي با روش خاص خود با اين مساله برخورد كند، ولي من واقعا الگوي اين آدمها را در زندگي واقعي داشتهام. البته اگر عينا آنها را بگيرم و بگذارم در داستان، يك شخصيت داستاني نخواهم داشت و كار هم چيزي بيش از يك گزارش از رفتار و گفتار آدمها نخواهد بود. كار من تركيبي است از تخيل و واقعيت. اين كار را به صورت مكانيكي انجام نميدهم. ذهنم خودش اين كار را ميكند، اين آدم را ميگيرد، احتمالا پارهاي از خصايل و شمايلش را؛ چه از نظر فيزيكي و چه از نظر شخصيتي و ذهني، تغيير ميدهد، دگرگونش ميكند و آدم ديگري از او ساخته ميشود. بله، چنان آدم ديگري از او ساخته ميشود و در داستان مينشيند كه اگر الگوي واقعي او در زندگي، داستان را بخواند شايد گاهي متوجه شود كه با اين آدم قرابتهايي دارد». از اينروست كه محمود بيش از همه درباره جغرافيايي مينوشت كه آن را بهخوبي ميشناخت. جنوب و مشخصا اهواز نقشي مهم در كليت آثار محمود دارند و بسياري از المانهاي اين جغرافيا در داستانهاي او ديده ميشود. او در فضاسازيها و خلق حادثهها و آدمهاي داستانهايش، واقعيت را با تخيل پيوند ميزند و آنها را با روايتي پركشش بازآفريني ميكند. در «مدار صفر درجه» و بسياري ديگر از رمانهاي محمود، هم ميتوان تصويري از مناسبات اجتماعي و سياسي جغرافيايي مشخص را ديد و هم ميتوان تصويري از درونيترين وجوه شخصيتهاي داستان به دست آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.