اسطورهشناسی کشتی بیگل
در ستایش جستوجوگر بزرگ حقیقت
عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب
جوانی پا در کشتی بیگل میگذارد تا برود و دور دنیا را ببیند. نمونههای زیستی بسیاری را کشف و جمعآوری کند. تغییرات زمینشناسی را دنبال كند و سر آخر در انبوهی از شواهد و دادهها خود را غرق كند تا به چیزی برسد که اکنون بزرگترین نظریه علمیای خوانده میشود که توسط یک نفر ارائه شده است. در نگاه اول -که البته درست نیز هست- تئوری انتخاب طبیعی یا همان چیزی که به داروینیسم معروف است، تحول در نگاه ما به طبیعت و فرگشت گونههاست، اما جایی انقلابی میشود که این فرگشت انسان کنونی را که برای هزارهها خود را تافتهای جدابافته از همهچیز میدانست نیز شامل میشود. از همان زمانِ داروین شواهد آنقدر زیاد بوده که دیگر نمیتوان از منظر دیرینهشناختی گونه هوموساپینس را جدا از سایر گونهها دانست. ما پستانداری هستیم که در طول زمان در سرده هومو تکامل و فرگشت یافتهایم و شواهد نشان میدهد که کماکان نیز این فرگشت ادامه دارد. این یافته انقلابی چنان چهار ستون تفکر بشری را لرزانده است که بدون داشتن بینشی مبتنی بر تکامل، بحث بر سر بسیاری از جنبههای انسانی خام و الکن مینمایاند؛ اما چگونه یک نفر میتواند به چنین بینش عظیمی دست یابد. نگاه به بعضی از خصوصیات داروین میتواند به ما در درک این انقلاب بزرگ یاری برساند. داروین مشخصههای عمدهای داشت. همیشه سفر با کشتی بیگل را نقطه عطفی در زندگی داروین میدانند. این کاملا درست است، اما اکنون که ابعاد گسترده علم تکامل و بینش عمیق داروین مشخص شده، بهتر است بگوییم که برای داروین سفر با کشتی بیگل یک نقطه شروع بوده است؛ البته شروعی بسیار گهربار. مهمترین مشخصه داروین قبل از ورود به کشتی بیگل و پاگذاشتن بر جزایر گالاپاگوس و دیدن سهرههای شگفتانگیز، همانا آزاداندیشی اوست. کسی میتواند بزرگترین نظریه و شاید بهتر بگوییم بزرگترین حقیقت علمی تمام تاریخ انسانی را بیان کند که بهدور از هرگونه تعصبی دست به مشاهده و تحلیل و استنباط بزند. این مهمترین خصیصهای بود که داروین با خود به کشتی بیگل برد. هدف چنین فردی باید بیش از هر چیزی تنها جستوجوی حقیقت باشد. در چنین سفر اسطورهای، بسیاری از پارادایمها احتمال تغییر دارند. ازاینرو من سفر با کشتی بیگل را یک سفر اسطورهای میدانم، زیرا مانند سفر ادیسه باید هر لحظه انتظار ظهور یک پدیده عجیب و جدید را داشته باشیم؛ پدیدهای که نیازمند توضیحی جدید است و چهبسا برای درک آن باید چارچوبهای قبلی خود را کنار بگذاریم. این کار ممکن نخواهد بود مگر اینکه هدف غایی ما جستوجوی حقیقت باشد و داروین بیشک یکی از بزرگترین جستوجوگران حقیقت بود. داروین وارد کشتی بیگل میشود؛ او این فرصت را پیدا میکند تا برای اولینبار از جزایری مانند گالاپاگوس دیدار کند. در اینجا یکی دیگر از مشخصات مهم داروین خود را نشان میدهد. او مشاهدهگری بسیار قوی و نکتهبین است. او همهچیز را بهدقت میبیند و ثبت میكند. همین مشاهده و ثبت اطلاعاتی که جمعآوری میكرد کافی بود تا نام او در تاریخ علم جاودانه شود. نگاه به کتاب «جانورشناسی کشتی بیگل» نشان میدهد او تا چه میزان به تمام مسائل زیستی و زمینشناختی توجه کرده است. جالب است که این مشاهدهگری در تمام زندگی او ادامه داشته و او حتی حالات کودکان خود را در مرحلههای مختلف رشد و بزرگشدن مشاهده و ثبت كرده و از آنها در کتاب «تبار انسان» استفاده کرده است. او درعینحال فردی کاملا اهل مطالعه است. شواهد نشان میدهد او بهخوبی با جریانهای زیستشناسی و زمینشناسی زمان خود آشنا بوده و تأثیر چارلز لایل و نیز مالتوس بر او، از بزرگترینِ این شواهد است. با وجود تمام این تلاشها او به اینها اکتفا نكرده و در یک اقدام بسیار جالب در طول سالیان دراز در باب درستی و چگونگی ایدههای خود آزمایشهای متعددی انجام میدهد. او حیوانات زیادی را تشریح میکند. با پرورشدهندگان دامها آشنا شده و خود دست به اهلیکردن حیوانات میزند و میکوشد از این طریق چگونگی فرایند انتخاب طبیعی را به دقت دنبال کند. اینها همه با هم و دست در دست هم میدهند تا از او چهرهای بسیار مهم در تاریخ بسازند. در اینجا یک موضوع دیگر نیز وجود دارد و آنهم دغدغهها و تلاطمهای درونی داروین است. داروین هیچگاه بهراحتی به چنین نظریهای دست نیافته است. او کسی است که باید بتواند بر بسیاری از دغدغههای درونی و چیزهایی که او را آزار میدادند، غلبه كند. شاید مهمترین آنها تلقی انسان از خودش و نیز قرائت مرسوم دینی از مقوله آفرینش در آن زمان بود. اینها هویت یک انسان را تشکیل میدهند و انتخاب طبیعی او، این هویت و از جمله هویت خودش را نشانه گرفته بود. تأخیر در چاپ نظریات نیز از همینجا برمیخاست. اگر تلنگر شدید والاس نبود شاید داروین هیچگاه به چاپ کتاب سترگش تن نمیداد. در یک کشف بزرگ فقط جستوجوی علمی کافی نیست. بسیاری از عوامل باید درون آن کاشف دست به دست هم بدهند تا به یک اکتشاف بزرگ منتهی شوند. گاه فکر میکنم که دانشمندان بزرگ تاریخ شباهت بسیاری با قهرمانان اسطورهای دارند. آنها باید از خانها و مرحلههای بسیاری عبور کنند. تلاش شبانهروزی، پشتکار، دقت فراوان، تواضع و فروتنی و مطالعه بسیار، همه و همه سبب میشود نوعی خرد در آنها شکوفا شود؛ خردی که بههیچوجه با یک استعداد یا هوش توجیهشدنی نیست. این خرد دانشی عمیق در سایه فروتنی است. داروین سوار بر کشتی بیگل نهتنها تاریخ و درک ما از خودمان را بهشدت تغییر داد، بلکه خود نیز در برخورد با چیزی که میدید بسیار متحول شد. علم و دانش روزافزون او با آنچه ماهیت وجودیاش را تشکیل میداد، ترکیب شد و تأثیری جانگداز اما بسیار عمیق و فرهمند بر جای گذاشت. تا گونهها از جمله گونه انسان باقی هستند، نام او در زمره بزرگترین جستوجوگران حقیقت در حافظه جهانی بشری باقی خواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.