|

روانكاوی شرق

ادوارد سعید، متفکر و نظریه‌پرداز فلسطینی-آمریکایی، از یک‌سو به واسطه کارش در زمینه نقد ادبی و نظریه پسااستعماری (که عمدتا از دیدگاه‌های نظری و روش‌شناسی میشل فوکو گرفته شده) شناخته‌شده است و از سوی دیگر به دلیل دفاع از استقلال فلسطین و حقوق بشر. سعید ناقد سیاست‌های خارجی ایالات متحده، به‌ویژه در امور خاورمیانه بود و درباره فساد سیاسی فلسطینی‌ها نیز سخن گفته است. نوشته‌هاي سعید در سال‌های آخر عمرش بیش از پیش سیاسی شد. او در سال ۱۹۷۹ در کتاب «مسئله فلسطین» نشان داد چگونه غربی‌ها عرب‌ها را معادل مشکل، بی‌ریشه و بی‌مغز معرفی کرده‌اند. او در مجموعه آثار خود ریشه‌های مدرن علوم انسانی را بررسی می‌کند تا بتواند درماندگی‌های شرق را نقد و تحلیل كند. رساله «فروید و غیراروپایی‌ها» كه به‌تازگي به فارسي ترجمه شده نيز از این قاعده مستثنا نیست. سعيد در اين اثر كه در واقع متن يك سخنراني او در سال 2001 است، سیاست و اخلاق را در خاورمیانه از منظر فرویدی بررسی می‌كند. تمركز اين كتاب بر منازعات خاورمیانه و تحليل آن با نظريه روانكاوي است. سعید نظریه را به مثابه گفت‌وگوی انتقادی میان شرق و غرب به‌‌کار می‌گیرد تا بتواند سنت راديكال آزادی و برابری و برادری را در این دو جهان تحقق بخشد. در واقع اهتمام نظری او پیگیری چنین سیاستی بود. این کتاب یک بحث روانکاوانه- ‌سیاسی از معضل خاورمیانه و تضاد آشتی‌ناپذیر اعراب و اسرائیل با توجه به متن رساله «موسی و یکتاپرستی» است. آنچه سعيد را به تفكر وا مي‌دارد، كوشش هميشگي و ويژه فرويد براي فرونكاستن و كم‌اهميت جلوه‌ندادن هويت غيراروپايي یهود است. حال آنكه در بستر استدلال او يهوديت مدرن و يهوديان اساسا اروپايي در نظر گرفته مي‌شوند يا دست‌كم نه به آسيا و نه به آفريقا كه متعلق به اروپا به شمار مي‌آيند. واقعيت‌هاي هستي مصريان و تاريخ غني مصر كهن در زمانه فرويد مورد توجه، استفاده و بازنمايي در پژوهش اروپايي‌ها قرار گرفت. سعيد در اين سخنراني عبارت «غيراروپايي» را به دو شكل به كار مي‌برد: كاربرد اول مربوط به زمان حيات فرويد است و ديگري پس از مرگ او در سال 1939، و هر دو امروزه در خوانش اثر فرويد كاملا كارايي دارند. از نظر سعيد، فرويد مسحور هر آن چيزي بود كه بيرون از محدوده خرد عرف و البته خودآگاهي قرار دارد و از اين منظر پروژه او سراسر درباره «ديگري» است، اما ديگري آشنا براي خوانندگاني كه به خوبي با فرهنگ يوناني- رومي و عهد عتيق عبراني و هر آنچه بعدا در زبان‌ها، ادبيات، علم، مذاهب و فرهنگ‌هاي مدرن اروپايي از اينها مشتق شد، آشنايي داشته باشند. فرويد مانند بسياري از معاصرانش به وجود ديگر فرهنگ‌هاي برجسته‌اي كه شايسته بازشناسي‌اند، آگاه بود. هر چند به صورت گذرا اما بسته به نياز، مثلا در تفسير باليني رؤيا، آنجا كه از جنبه تطبيقي براي محقق اروپايي سودمند بوده به فرهنگ‌هاي چين و هند اشاره كرده است. اما بيشترين ارجاعاتش به فرهنگ‌هاي غيراروپايي «بدوي» با استفاده از مطالعات جيمز فريزر است كه از آنها براي تشريح آيين‌هاي مذهبي آغازين استفاده مي‌كند، منابعي كه بخش قابل‌توجهي از بن‌مايه كتاب «توتم و تابو» را تشكيل مي‌دهد. از نظر سعيد، برخلاف روح متن تأمل‌برانگيز فرويد، قانون يهود اين گشودگي هويت يهودي به پيشينه غيريهودي را كه فروید به دقت بيان کرده بود نقض، سركوب و حتي ملغي كرد. در واقع لايه‌هاي در‌هم‌پيچيده گذشته به دست رژیم اسرائيل محو شدند. بخش دوم كتاب «فروید و مسئله غیراروپایی‌ها» پاسخ ژاكلين رز به ادوارد سعيد است. ژاكلين رز كه روانكاو لاكاني و نظريه‌پرداز فمينيست معاصر است در اين بخش اين پرسش را مطرح مي‌كند كه «آيا فرويد نيز همچون بسياري ديگر رگه‌هايي از صهيونيسم در خود ندارد؟» در نظر رز، رهايي از توهم هويت ناب و دست‌نخورده كاري است به غايت دشوار. به همين دلیل نه از يك هويت متفرق يا يك شكاف كه از هويتي شكسته سخن مي‌گويد. از نظر سعيد، فرويد از تن‌دادن به تفكيك و فروكاهش مسئله هويت به دسته‌هاي مذهبي يا ملي كه بسياري را شيفته خود كرده سر‌ باز مي‌زند. خوانش سعيد تمثيلي سياسي و نوعي سوگواري نيز هست. فرويد نه در پي دلداري بلكه تفسير او خراش و زخمي است بر احساسات هويت جمعي. سعيد در اين اثر با مراجعه دوباره به فرويد «موسي و يكتاپرستي» را به عنوان تمثيلي سياسي در عصر حاضر به ما ارائه مي‌كند و مي‌گويد رابطه منقطع ‌چندپاره، مشكل‌زا و گاهي خودانكاري فرويد با يهودي بودنش مي‌تواند الگويي براي هويت در جهان امروز باشد. عمر فرويد كفاف نداد تا همه مصائب جنگ جهانی دوم را به چشم ببيند و حتي شايد مهم‌تر از آن و در همين راستا او بنيانگذاری اسرائيل، تاريخ مابعد‌آن و غوغايي را كه با ايجاد و استقرار اسرائيل در فلسطين برپا شد به چشم نديد. فرويد با پيشگويی غريب و با انگاره‌اش درباره به‌وجود‌آمدن مردماني به دست يك غريبه، بغرنج‌ترين مسئله حال حاضر را در رابطه ميان اسرائيل و فلسطين و حتي اسرائيل با خودش به چالش مي‌كشد. در ابتداي كتاب نيز كريستوفر بولاس كه ويرايش و گردآوري اين كتاب را بر عهده داشته پيش‌درآمدي نوشته و به شرح آثار و زندگي سعيد پرداخته است. اين كتاب از مجموعه 10 جلدي «استخوان‌هاي روح» است كه در باب فلسفه و نظریه مدرن منتشر مي‌شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.