بیانی جدید از چیزهای کهنه
محمود عليپور
رهايي کجاست؟ يکي از مهمترين سؤالات حاکم بر فلسفه و ادبيات قرن بيستم، سؤال مذکور است. متفکراني مانند، تئودور آدورنو، هورکهايمر، هربرت مارکوزه، نيچه، فرويد، ژاک لکان، ميشل فوکو و انديشمندان متأخرتري مانند آلن بديو، جورجو آگامبن، ژوليا کريستوا، در حوزه فلسفه و فردريش هولدرلين، برتولت برشت، والتر بنيامين، هانري ميشو، آرتور رمبو، ماريو بارگاس يوسا، گابريل گارسيا مارکز و نويسندگاني چون هاروکي موريکامي، ايشيگورو، ميلان کوندرا و بسياري ديگر در قلمرو ادبيات، با پيونددادنِ معرفتشناسي خاص خود به جهانهاي پوئيتيک، کوشيدهاند با درهمريختن ساختار، فرم و زبان مسلط بر حوزههاي زندگي، پاسخي به اين سؤال بدهند. ميتوانم با جمله والتر بنيامين شروع کنم که دست بر قضا، نويسنده مورد بررسي ما يعني محمدرضا تاجيک چه در سبک و چه در انديشه بسيار به او شباهت دارد. آنچه بر ذهنيت نويسنده کتاب لذت سوژهشدگي حاکم است چيزي شبيه جمله بنيامين است. والتر ميگويد: «سختترين چيزها در درون ما هستند و اگر آنها فرو بريزند، تمام ديوارهاي پيرامون فرو خواهند ريخت...». باز جايي ديگر بنيامين جمله تکاندهندهاي دارد که حاکي از پرسهزنيهاي دروني و بيروني اوست: «همچون کسي که در کشتي شکستهاي از تيرکي در حال سقوط آويزان باشد...شايد، اما او از آنجا نشانهاي به رهايي باز خواهد يافت...». لذت سوژهشدگي يکي از جديدترين آثار محمدرضا تاجيک است که توسط انتشارات عقل سرخ در سال 1397 در دست چاپ است. بخشي از عنوان کتاب «ما سنگ زندانهاي خود را بر دوش ميکشيم» يادآور جمله بسيار معروف ژان ژاک روسو است. اينکه: «ما آزاد مخلوقهاييم، اما همه جا در بند». تاجيک در اين اثر روشگريز است. نه چندان در بند فرم و بسيار کوشا براي انتقال محتوا براي بهحرکتدرآوردنِ ذهنيتِ تحت محاصره مخاطب است. سوژه انساني، سوژه کلاسيکي که قائم بالذات و خودمحور بود، ديگر نيست. اين سوژه نه از بيرون و نه توسط فيلسوف شاه افلاطوني، يا عقل خودبنياد دکارتي-کانتي که توسط خودش به حصار و بند کشيده ميشود. در مورد سوژه در اين اثر و تحولات حاکم بر او ميشود بسيار سخن گفت. از لحاظ ادبي، اين اثر هم يک داستان است هم نيست، هم ساختارمند است هم ساختارگريز. لحن خاص خودش را دارد اما همواره شخصيت راوياش را نميشناسيم، هرچند بسيار اين شخص براي ما آشناست و او کسي نيست جز خود ما. تاجيک در اين اثر بهطور پنهاني به ادبيات تعهدگرا از يک سو و به ساختارگرايي در ادبيات از سوي ديگر حملهور شده است. مانند کساني که فرم و ساختار را يگانه کانون حرکت ميدانند و ميگويند: «در عصر جديد ما نميتوانيم از چيز جديدي سخن بگوييم جز بياني جديد از چيزهاي کهنه»، ميکوشد ساختار و محتوا را به هم بريزد و طرحي نو دراندازد. طرحي که هم به محتوا و رسالتِ آگاهبخشش وفادار است و هم ساختار خاص و مخصوص خود نويسنده را دارا باشد. تاجيک زمانمند و مکانمند نيست، توالي زماني و مکاني را به هم ميريزد تا بيان کند که آدمي موجودي است که ميتواند همزمان در چند زمان باشد. سنتي باشد و پستمدرن عمل کند. پستمدرن بينديشد و در گذشتههاي دوري که لذتبخش است، طريق زيست کند. اما به لحاظ سياسي، اين اثر داستان حصر و حصارها است. داستانِ موجودي است که پس از آزادي ميفهمد تازه بردگياش شروع شده است. به اين جمله از کتاب دقت کنيد: «از سرازيري تندي که انتهايش انتهاي حريم زندان بود پايين آمد و در پيادهرو خيابان به راهرفتن ادامه داد. گويي ميخواست قضاي يک عمر نرفتن و نديدن خود را يکشبه به جا بياورد». قاعدتا کسي که از زندان آزاد ميشود بايد هواي تازهاي را به سرش بکشد که آري «شکوهها را بنه، خيز و بنگر که چگونه زمستان سر آمد»، اما موجود داستان ما، در ادامه تصور ديگري ميکند. تاجيک به نقل از مرد داستان ميگويد: «در هر قدمي که ميرفت، پنداري درختي سر به تو ميکرد... شهر چون سيليخوردهاي پرهذيان و پريشان نگاهش ميکرد... انگار کس نبود که ديده شود، انگار او يک هيچکس بود». بنابراين تاجيک با ورود به دنياي ذهني فردي رهاشده در شهري خاموش و سرد، نوعي رسالتي بنياميني را به ما يادآوري ميکند. اينکه همه ما در شهرهايي که رها ميشويم همواره عدهاي در اطراف ما هستند که تحت تأثير فضاي ديجيتال و مجازي، افراد آزادي هستند که بهواقع اين آزادي تخيلي و نماديني است که خودشان از چند و چون آن آگاه نيستند. تاجيک در آثار قبلياش، خصوصا آثار سياسي و روشي، بدين خاطر که ثقيلنويس است و به ميزان فهم مخاطب خود توجه نکرده، مورد نقد بسيار قرار گرفته، اما به جرئت ميتوان گفت: «لذت سوژهشدگي» اثري است که تيپهاي مختلفي از مردم را با خود درگير ميکند.
از کسي که در فضاي مجازي مشغول به خودنمايي است تا کسي که در حصار انديشههاي خودش در فضاي واقعي به سر ميبرد و چوب جزمانديشي و ناداني خودش را ميخورد. در واقع سوژههاي امروزين که تاجيک به آنها توجه کرده است، همه اساتيد ناداني هستند که ميدانند بد تعليم ديدهاند و ميدهند، اما نميدانند چگونه؟ سوژههايي که ديگر خودي ندارند بلکه همه توسط خويشتن به ابژههايي بدل شدهاند که در خدمتِ چشمهايي سراسربين و در عين حال مخفي هستند که هر چه اينها بيشتر اندام خود را بيرون بدهند، او مخفيتر و خندانتر ميشود. بنابراين پيشنهاد ميکنم که اثر جديد محمدرضا تاجيک خوانده شود و جدي گرفته شود. چراکه در دوراني قرار گرفتهايم که تکهتکهشدن از درون و پارهشدن ذهنيتهاي سرد و بدزمخت، در حال تبديلشدن به امري بديهي است و اگر کاري نشود، زمستان تنها فصل زمستانِ همه کساني است که بار زندانهاي خويش را بر دوش ميکشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.