|

جسارت معاصربودگي فرهادي

اِشا صدر اِشکوري. دکترای سینما تئاتر و رسانه

«اي‌کاش قضاوتي، قضاوتي، قضاوتي در کار مي‌بود». احمد شاملو پيش از هر چيز بايد بنويسم که اين‌بار نگارنده نه به قصد نقد و نگارش يادداشت، بلکه به قصد تجربه زيستي متفاوت پس از ديدن چندباره فيلم «همه مي‌دانند» دست به نگارش اين کلمات مي‌زند. فيلم «همه مي‌دانند» آخرين اثر اصغر فرهادي، فيلم‌ساز ايراني، فيلمي است اسپانيايي، نه‌فقط به اين دليل که در اسپانيا ساخته شده، فيلم به زبان اسپانيايي است، بلکه فيلم زيستي است اسپانيايي. فيلمي که تصوير گسترده‌اي است از روايتي شاعرانه و معاصر و به تعبير من وامدار ادبيات معاصر ايراني فيلم‌سازش که در بستري بيروني به درستي تصوير شده؛ از سرزمين احمد شاملو تا سرزمين لورکاي بزرگ، با خط فرهنگي بسيار مشابه و درعين‌حال بسيار متمايز که مانند پيچيدگي‌هاي يک خاورميانه‌اي درهم‌تنيده است. اينجا خاورميانه است؛ سرزمين داستان‌هاي پيچ‌درپيچ و عقوبت‌هاي نافرجام و انتظارهاي بزرگ، اينجا سرزميني است که آفتابش ما را مي‌سوزاند و بارانش ما را با خود مانند سيلاب مي‌برد و چنين است که همه ما مي‌دانيم هيچ‌چيز به همين سادگي‌ها اتفاق نمي‌افتد، ما همواره در پي «پيچيده‌کردن امر پيچيده‌ايم». اما بياييد از اين خاورميانه زيبا دور شويم و فيلم «همه مي‌دانند»، آخرين ساخته اصغر فرهادي را از منظر خلق يک اثر هنري ببينيم؛ فيلمي که به عقيده من متأثر است از شعر «در آستانه» احمد شاملو، تصويرسازي‌ای است عاشقانه و نه پليسي و فيلمي به تمامي اسپانيايي و اگر بر فرض محال نام اصغر فرهادي را از تيتراژ فيلم حذف کنيم، ما را به‌شدت گيج خواهد کرد، امضاي جديدي است از کارگرداني که با جسارت دست به بازتوليد يا اپروپريشن اثر پيشين خود مي‌زند و اين مهم‌ترين و معاصرترين ويژگي اين اثر است که در مديوم سينما ارائه شده. اپروپريشن يا به عبارت اين روزها در هنر ترجمه در ايران «از آنِ خودسازي» «استراتژي‌ای است در هنر جديد که وام‌گيري، تکثير يا استفاده از يک اثر يا تصوير يا بخشي از آن در کار خود را در زمينه ديگر به کار مي‌گيرد و معنايي متفاوت از اثر اوليه را متبادر مي‌کند». «همه مي‌دانند» نمونه موفق يک «اپروپريشن» در سينماست؛ جايي که اصغر فرهادي آگاهانه از حافظه تاريخي مخاطبانش استفاده مي‌کند و نشانه‌هايي از اثر پيشينش را به کار مي‌گيرد؛ فيلمي که از نظر کانسپت و محتوا همان «درباره الي» است و چه درخشان که هنرمند خالقش مي‌داند که اين مفهوم مي‌تواند در بسترهاي فرهنگي ديگر دگرگون شده و نه به دنبال آن پيچيدگي‌هاي فرهنگ خاورميانه‌اي‌ است و نه به دنبال شخصيت‌پردازي‌هايي سرشار از قضاوت‌هاي فرهنگي ايراني. فرهادي به عقيده من يکي از معاصرترين فيلم‌سازان جهان است. او با حفظ مفهومي که از سرزمين مادري‌اش وام گرفته، از سد کلنجارهاي تاريخي مقايسه فرهنگي مي‌گذرد و خودش را در فرهنگ يک اسپانياي غيرشهري، بافت جامعه‌اي که با آنها هم‌خون نيست، مذهب، زبان و... غرق مي‌کند. کسي که با تمام افتخارات کسب‌کرده تا به امروزش دست از هيجان تجربه برنمي‌دارد تا همان الگوهاي تأييدشده از شرق و غرب را اعمال کند. فرهادي به دنبال طرح يک سؤال فرهنگي است، خلق يک «هنر تطبيقي»؛ هنري که بايد در آن فرهنگ، جهان‌بيني و زبان جديدي را کشف کرد و اين خود امري پيچيده است، پس چرا بايد داستان پيچيده خاورميانه‌اي را چنان پيچيده ترسيم کند تا تمام آن سه شاخصه مهم (فرهنگ، جهان‌بيني و زبان) را قرباني کند. و توجه به اين امر، فيلم «همه مي‌دانند» را تا يک اثر هنري معاصر ارتقا مي‌دهد و فرهادي را از يک فيلم‌ساز به يک هنرمند معاصر بدل مي‌کند که «در آستانه» گذشتن از مرزهاي هنر در انتقال مفهومي انساني و نه تنها ايراني است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.