اينستکس ترک در ديوار تحريم ترامپ؟!
نصرتالله تاجيک*
اگرچه تحليلگران داخلي و خارجي سازوکار کانال مالي پشتيبان تعاملات تجاري ايران و اروپا (INSTEX) را به شکلهای متفاوتي تحليل کردند اما در ابتدا بايد ديد با چه رويکردي ميتوانيم به اينستکس نگاه کنيم؟ اگر رويکرد اين بوده باشد که کانال مالي پشتيبان تجاري وسيلهاي براي رويارويي با آمريكا يا دورزدن تحريمها از سوي اروپا باشد، بايد گفت قطعا از ابتدا هم اينطور نبوده است و اصلا گرهزدن اوضاع اقتصادي کشور به درگيريهاي اروپا و ترامپ از سويي و ايران و ترامپ از سوي ديگر خسارت دوطرفه است! بنابراين از اين دريچه به اين سازوکار نظرکردن ممکن است پيروزي تلقي نشود؛ اما ازاینجهت ميتواند پيروزي باشد که اولا اينستکس شکستي در ديوار تحريمها ايجاد کرده، دوم اينکه حداقلي از بستر روانسازي تجاري ايران و شرکاي خارجي را فراهم کرده است؛ اگرچه اين سازوکار فعلا فقط مختص سه کشور اروپايي و نه همه کشورهاي عضو اتحاديه اروپا است ولي همين قدم خوبي در مقابل عامل رواني يعني شکست ديوار تحريمهاي ترامپ است. بنابراين اين سازوکار ميتواند کمکی ابتدايي باشد تا ما از آن براي تنظيم مراودات مالي و تجاري با دنيا استفاده کنيم. به هر صورت درحالحاضر ما انتخابهاي زيادي نداريم؛ از منظر اينکه اقتصاد نفتي را بهگونهای پيش بردهايم که عوايد حاصل از فروش نفت ارتباطی مستقيم با سفره مردم دارد و اگر نتوانيم عوايد حاصل از فروش را به نحو مطلوبي به داخل مملکت بازگردانيم، ممکن است در سالهاي آينده که ذخيره ارزي ما رو به اتمام میرود، دچار مشکلاتي بشویم. بنابراين اين اقدام اوليه خوبي است و ما بايد با يک رويکرد مثبت با آن برخورد کنيم. بههرصورت این يک پيروزي به نفع ايران و عليه ترامپ تلقي ميشود. حساسيتهايي که مقامات مختلف آمريكايي به اينستکس نشان دادند، بيانگر صحت اين ادعا است؛ يعني اگر بعد از اين واقعه رسانهها را رصد کنيم، شاهد حساسيت و عکسالعمل بسيار زياد از سوي نمايندگان آمریکا، سفراي مختلف این کشور در کشورهاي گوناگون و افراد ديگر هستيم. بنابراين به عقيده من اين سازوکار پايلوت و پايگاه اوليه خوبي است و ميتوانيم هنرمندانه و با صبوري از آن بهره برده و تا حدودي مراودات تجاري خود را با اروپاييها و سپس سايرین نظم دهيم. اگرچه سازه اينستکس يا کانال حمايت مالي و تجاري به نوعي ژلهاي است؛ يعني آن ساختار منسجمي را که بايد بدانيم چهکار مشخصي را انجام دهد، ندارد اما يک توپولوژي و طرح کلي از آن تهيه شده است. در تجارت دنيا چيزي به نام اتاق تهاتر يا اتاق پاياپاي يا اتاق تسويه مالي وجود دارد. در اين سازوکار دو اتاق پاياپا بهصورت نمونهاي که در غرب هم مرسوم است، به هم مربوط هستند؛ يعني يک اتاق تسويه مالي دوجانبه و دوگانه است که يک اتاق در ايران و اتاق ديگر در اروپاست. البته فردي هم که در رأس اين سازوکار قرار گرفته است، چون يک شخصيت بانکي و تجاري آلماني و رئيس بانک تجارت آلمان بوده و با نيازهاي تجاري شرکتها و افراد آشناست، يک عامل کمککننده است. اميدوارم با رويکرد مثبتي که عموما آلمانها در اين دور نسبت به مسائل برجام و امور تجاري ايران داشتهاند، اين گام اوليه بتواند جهت سروسامانبخشيدن به رابطه تجاري ايران با اروپا مؤثر باشد؛ آنطور که تعريف شده است و گام بعدي نيز به ساير تجار از جمله آسياييها و کشورهايي که طرف تجاري ايران هستند، تعميم داده ميشود.
اما درباره اروپا کلا بايد ايران يک سناريوی موازي را با اروپا آغاز کند. روابط دوجانبه و نقطهنظراتي که اروپاييها درباره مسائل موشکي و حقوق بشر و ساير موارد ممکن است داشته باشد يا نقطهنظراتي که ما با اروپا داريم يک بحث است اما بحث برجام و برپا نگهداشتن سازه برجام بحث ديگري است. به عقيده من اين سازوکار اگرچه با تأخير اعلام شده اما اگر با رويکرد مثبت به آن نگاه کنيم، ميتواند به نوعي از تنشهاي ايجادشده ميان ايران و اروپا نيز بکاهد. بستگي به اين دارد که ما بدانيم با چه رويکرد و انتظاري به اين اقدام اروپا و اينستکس نگاه کنيم. اگر انتظارات ما انتظارات حداكثري است يا حتي انتظاراتي است که اصلا قرار نبوده از ابتدا اينگونه باشد و ذهنيت طرف ايراني با هر طرف ديگري و با هر مقصودي اين را مطرحکرده باشند، طبيعي است که نه ما به سرانجام ميرسيم و نه آن تنشها مرتفع ميشود. ولي اگر انتظارات معقول و حداقلي و در جهت برپا نگهداشتن سازه برجام و سروساماندادن به مسائل تجاري با اروپا و جهان باشد، ميتواند تأثير مثبت داشته باشد؛ چراکه ما گفتمان جديدي را با اروپاييها آغاز میکنيم. اروپا حلقه نخست تمدني ما و حلقه اول مسائل سياسي امنيتي و اجتماعي خاورميانه است و اين ايجاب ميکند که ايران علاوه بر مسائل روزمره و تنشهاي جاري تا حدودي با اروپاييها گفتمان تازه و سازندهاي داشته باشد. درعينحال با شرايطي که ايران دارد و با اين ميزان فروش نفت و فشارهايي که روي ايران حاکم است. هر تَرَکي در سازه تحريم ترامپ و به نفع ايران به وجود آيد، براي ما جاي خوشحالي دارد. من نميتوانم برآورد کنم که اينستکس چه ميزان تحريمها را از بين خواهد برد اما قطعا آن چيزي که قبلا گفته ميشد، حتي اروپاييها هم اعتقاد نداشتند که اين سازوکار تحريمهاي ترامپ را دور بزند ولي ميتواند اثرات منفي اين تحريمها را بر زندگي مردم کاهش دهد. با اينهمه آنطورکه آمريكاييها اعلام کردهاند، درصدد برخورد و رويارويي با شرکتهايي که وارد معامله با ايران میشود، هستند و حتی با صراحت اعلام کردند از نزديک مطالب را دنبال ميکنند و با هر شرکتي که در چارچوب تحريمها بخواهد با ايران کار کند، برخورد خواهند کرد... ...بنابراين آمريكاييها در تلاش هستند که بهنوعي تأثير تحريمها بر اقتصاد و حتي مسائل سياسي- اجتماعي کشور را تشدید کنند. ولي ما بايد واقعبين بوده و از طرفي تصوير درستي از شرايطي که براي ما به وجود آمده است، داشته باشيم و آسيبپذيريهايمان را درست و موشکافانه بدانيم و از تلاشهايي که ميتواند اين تأثيرات را کاهش دهد فروگذار نکنيم. متأسفانه در اين دوقطبيسازي جامعه کار سياستمداران و مديران کشور بسيار مشکل ميشود و کمتر به منافع ملي و مصالح کشور دقت ميشود. آلودهكردن مسائل سياست خارجي بهويژه در شرايط رويارويي ترامپ با ايران که بهدنبال نهتنها تغيير رژيم بلکه به عقيده من فروپاشي کشور است، عقلایي نيست. زيرا اقدامات ترامپ در جهت تجزيه ايران دنبال ميشود؛ بنابراين در اين شرايط آلودهکردن سياست خارجي ايران به مسائل داخلي و جناحي سم مهلکی است. بههرحال متأسفانه دستگاه سياست خارجي چه موفق شود چه نشود، جناحهاي داخلي مخالف دولت از منظري درصدد برخورد با مجموعه سياست خارجي هستند؛ این فقط هدف وزير خارجه نيست. البته نقد و بررسي و انتقاد منصفانه و واقعي از منظر کارشناسي لازم است اما مخالفان نبايد به سمتي حرکت کنند که نهتنها خودزني که کشورزني تلقي شود، آنگونه که بر شاخه بنشينند و از بن ببرند! در چنين وضعيتي اگر سياست خارجي پيروز شود و در حقيقت اين پيروزي بتواند مفري براي اقتصاد ايران باشد، چون افراد با تابلوی حزب مخالفت نميکنند، رقبای دولت بهنوعي سناريوهاي ديگري را طراحي ميکنند و اگر هم به شکست بينجامد عيد آنهاست! بنابراين تا جايي که ميشود بايد دعواهاي جناحي را از سياست خارجي جدا و دور کنيم. *ديپلمات و سفير پيشين ايران در اردن
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.