جلوگيري از فرسایش خاک با آبخيزداري
رضا نیکدخت . كارشناس منابع طبيعي
آبخیزداری در ایران ریشه ۷۰ساله دارد اما اولین فعالیتهای اجرائی آبخیزداری ۵۰ سال پیش در وزارت کشاورزی آغاز شد. این فعالیتها در حوضههای آبخیز سدهای دز، سفیدرود و امیرکبیر متمرکز شد و هدف آن افزایش عمر مفید سدها بود. یکی از چالشهایی که همواره سدهای بزرگ با آن روبهرو هستند، فرسایش خاک در بالادست و رسوب خاکهای فرسایشیافته در پشت سدهاست. بنا بر اعلام شرکت مدیریت منابع آب ایران در سال ۱۳۹۲، سالانه ۰.۷۶ (هفتادوششصدم) درصد از حجم مخازن سدهای کشور به دلیل رسوب خاک کم میشود. بر اساس اعلام پژوهشکده حفاظت خاک و آبخیزداری وزارت جهاد کشاورزی در سال ۱۳۸۸، خسارات اقتصادی ناشی از فرسایش خاک در کشور، بیش از ۱۰ میلیارد دلار در سال برآورد شده است. آبخیزداری به مجموعه عملیاتهای مکانیکی، بیومکانیکی و بیولوژیکی میگویند که با اجرای آنها منابع آب و خاک حفظ شوند. به زبان خیلی ساده، عملیات آبخیزداری شامل اقداماتی است که سرعت حرکت آب (خیزِ آب) روی خاک را کاهش میدهد تا هم فرسایش خاک کم شود و هم فرصت نفوذ آب به سفرههای زیرزمینی افزایش یابد. این اقدامات میتوانند با احداث بندهای خاکی، سنگی-ملاتی و انواع سازههای دیگر یا تقویت پوشش گیاهی بوتهای و درختی عملیاتی شود که متخصصان آبخیزداری آن را طراحی و اجرا میکنند. امروزه آبخیزداری صرفا در حوزه سدهای کشور اجرا نمیشود و حوزههای آبخیز فاقد سد نیز از مواهب آن بهره میبرند. حوضه آبخیز شامل محدودهای از سرزمین است که آب ناشی از باران و ذوب برفها به یک آبراهه یا رودخانه سرازیر میشود. در واقع در هر یک از حوضههای آبخیز ممکن است چند روستا و شهر باشد و منافع اقدامات آبخیزداری به صورت مستقیم یا غیرمستقیم بر زندگی آنان اثر مثبت بگذارد. بر اساس تحقیقات انجامشده، با اجرای عملیات آبخیزداری حجم آب ذخیرهشده در هر هکتار ۵۳۰ مترمکعب افزایش یافته و سالانه ۹ تن در هر هکتار فرسایش خاک کم میشود و این موضوع میتواند بر بهبود تولید علوفه مراتع، کاهش گرد و غبار و تأمین آب کشاورزی تأثیر مثبت بگذارد. بنا بر اعلام سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور که متولی آبخیزداری در کشور است، ۱۲۵ میلیون هکتار از حوزههای آبخیز کشور در قلمرو فرسایش آبی است و در ۴۰ سال گذشته توانستهایم در نزدیک به ۱۱ میلیون هکتار عملیات آبخیزداری در کشور اجرا کنیم و انتظار میرود با توجه به شرایط اقلیمی، تغییرات نظام بارشی و خشکسالیهای پیدرپی، موضوع آبخیزداری به ویژه با اولویتدهی به مناطق بحرانیتر مورد توجه جدی قرار گیرد. اختصاص ۷۰۰ میلیارد تومان از صندوق توسعه ملی به سازمان جنگلها، مراتع و آبخیزداری کشور برای توسعه فعالیتهای آبخیزداری نشان از توجه ویژه به موضوع آب و خاک دارد. بنا بر اعلام این سازمان در سال جاری ۸۰۰ هزار هکتار عملیات آبخیزداری در شش هزار نقطه و ۳۴۱ شهرستان در حال اجراست، عملیاتی که برای پایداری هشت میلیون هکتار از حوزههای آبخیز کشور برنامهریزی شده و امید میرود با استمرار اختصاص این اعتبارات در سالهای آینده، شاهد اثرگذاری اقدامات در شادابی طبیعت و زندگی مردم محلی باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.