حق بر آموزش کیفی رایگان
مهدی بهلولی . آموزگار و کنشگر صنفی
چند روز پیش، دهم بهمن، در سالن همایش خانه تشکلهای فرهنگیان و به دعوت کانون صنفی معلمان تهران، نشستی با عنوان «حق بر آموزش» برگزار شد. سخنران این نشست دکتر علیاکبر گرجی بود که دانشآموخته حقوق است و هماکنون معاونت حقوقی ریاستجمهوری را نیز برعهده دارد. پیش از هر چیز باید گفت که از توجه ایشان به آموزش و حق بر آموزش باید استقبال کرد و آن را ارزشمند شمرد. واقعیت این است که آموزش، از گسترههای مهمی است که تاکنون، آنگونه که باید، مورد توجه و واکاوی روشنفکران و اندیشمندان گوناگون جامعه- و از آن میان حقوقدانان- قرار نگرفته است. این در حالی است که همگان بر اهمیت آن و نقشی که در توسعه پایدار جامعه بازی میکند، آگاه هستند؛ اما در عمل کمتر دیده شده است که اندیشمندان اجتماعی ما، ورودی جدی به این گستره و چالشهای آن کنند. با نگاهی به صد سال گذشته، حتی شاید بتوان ادعا کرد که در چند دهه گذشته، بر این بیتوجهی یا کمتوجهی افزوده شده است. گویا روشنفکران ایرانی دوران مشروطه و چند دهه پس از آن، در سنجش با روشنفکران چند دهه اخیر، به آموزشوپرورش و بررسی و نقد آن بیشتر اندیشیده و پرداختهاند. از این نکته که بگذریم، به نکته چالشبرانگیزی میرسیم که علیاکبر گرجی در سخنان خود مطرح و بر آن تأکید بسیار کرد و آن هم این است که حق بر آموزش، لزوما به معنای حق بر آموزش رایگان نیست (نقل به مضمون)؛ یعنی اینگونه نیست که حق بر آموزش، دولتها را موظف کند که آموزشوپرورش رایگان را در اختیار مردم بگذارند. در واقع دولت باید حق بر آموزش را برای کودکان و شهروندان به رسمیت بشناسد؛ اما میتواند آن را به طور خصوصی و پولی ارائه دهد و نه لزوما رایگان. رایگان یا پولیبودن آموزش، شیوههای گوناگون تحقق حق بر آموزش هستند و هیچکدام ذاتی آن نیستند. اما این دیدگاه، در مخالفت آشکار با سندهای حقوقی جهانی هستند که «حق به آموزش» [The Right to Education] را به رسمیت شناختهاند. در ماده 26 اعلامیه جهانی حقوق بشر آمده است : «هرکس حق دارد از آموزش بهرهمند شود. آموزش دستکم در مراحل ابتدایی و پایهای، رایگان خواهد بود». در ماده 13 میثاق بینالمللی حقوق اقتصادی و اجتماعی و فرهنگی (1966) میخوانیم : «آموزشوپرورش ابتدایی، باید اجباری باشد و رایگان در دسترس عموم قرار گیرد. آموزشوپرورش متوسطه به اشکال مختلف آن ازجمله آموزشوپرورش فنیوحرفهای متوسط، باید تعمیم یابد و به همه وسایل مقتضی بهویژه به وسیله معمولکردن تدریجی آموزشوپرورش مجانی در دسترس عموم قرار گیرد». در پیماننامه 1960 یونسکو علیه تبعیض در آموزش نیز در تعریف واژه آموزش در ترکیب «حق بر آموزش» آورده است که این واژه به همه نوعها و سطحهای آموزش برمیگردد که دسترسی به آموزش استاندارد و کیفی را در بر میگیرد. از تصریح آشکار به رایگانبودن دبستان که بگذریم، نکته مهم به روح چیره بر این سندها برمیگردد که آشکارا رایگانبودن آموزش در سطحهای بالاتر از دبستان را نیز تشویق و ترغیب میکنند. در بسیاری از متنها و بیانیههای یونسکو نیز، از حق بر آموزش بهعنوان «یک حق انسانی بنیادی» نام برده میشود که باید به طور کیفی و برابر در اختیار همه کودکان قرار گیرد و نکته پایانی اینکه اگر حق بر آموزش، حقی بنیادی و پایهای است که برای دستیابی به بسیاری از حقوق دیگر انسانی بایسته است، باید رایگان و کیفی باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.