جهان چگونه مدرن شد
دريافت درکي انتقادي از سرمايهداري مستلزم چشماندازهايي فراتر از چشماندازهاي خاص اقتصاد مدرن و بازگشت به ريشه و تاريخ شكلگيري اين نوع از اقتصاد است. در زمانه حاضر اگر نيمنگاهي به خروج از سرمايهداري داشته باشيم، اين امر بدون شناخت تاريخ اقتصاد سرمايهداري ناممکن است چون اگر به دنبال راه خروج هستيم، نخست بايد راه ورود را شناخت؛ يعني چگونگي شکلگيري سرمايهداري و جايگاه آن در تفکر مدرن. در اين زمينه صاحبنظران و تاريخنگاران بسياري به تحقيق پرداختهاند كه از جمله مهمترين آنها ميتوان به آثار فرناند برودل، اريک هابزبام، پري اندرسون و برينگتون مور اشاره کرد. اثر معروف و كلاسيك برینگتن مور، جامعهشناس مشهور آمريكايي، «ریشههای اجتماعی دموکراسی و دیکتاتوری (نقش ارباب و دهقان در روند نوینسازی)» از جمله آثاري است كه به چگونگي تكامل نهادهاي مدرن و شكلگيري سرمايهداري ميپردازد. این کتاب را پیشتر حسین بشیریه به فارسی برگردانده بود و بهتازگی ترجمه جدیدی از آن به قلم یوسف نراقی منتشر شده است. كتاب تحقيقي است جامع در تحلیل شرایط و رخدادهای تاریخی و چگونگی تأثیر آنها بر چگونگی مناسبات میان طبقات بالا و پایین. مور در این کتاب به تبیین و تحلیل آن شرایط اجتماعی و تاریخی میپردازد که طبقات دهقان و ارباب (زمیندار) را به طبقاتی مؤثر در روند نوینسازی در سه کشور انگلستان، فرانسه، آمریکا و همچنين چین، ژاپن و هند تبدیل كرد. تحلیل مور تحلیلی جامعهشناختی و تطبیقی است و سعی كرده ضمن تحلیل مناسبات میان دربار (سلطنت)، اشراف، طبقه بورژوازی و طبقه دهقان به ترسیم سه مسیر عمده جهت حرکت به سمت نوينگرایی (انقلابهای دموکراتیک، انقلاب از بالا که توسط بخشی از اشرافیت حاکم انجام گرفته و انقلابهاي دهقانی- کمونیستی) بپردازد. در بخش اول تحت عنوان «ریشههای انقلابی دموکراسی سرمایهدارانه» نویسنده به کندوکاو در مسیرهایی میپردازد که طی یک انقلاب بورژوایی در سه کشور انگلستان، فرانسه و آمریکا این سه کشور شاهد دستیابی به یک دموکراسی پارلمانی بودند. در فصل اول، مور تاریخ و شرایط انگلستان را از قرن چهاردهم، انحطاط فئودالیسم و جایگزینی استبداد سلطنتی رهگیری میكند. آنچه در مورد انگلستان بیش از هر چیز نظر نویسنده را به خود جلب میکند، عوامل و رخدادهایی است مثل تجارت پشم، آغاز جنگ داخلی و آغاز جنبش حصارکشی در قرن شانزدهم که همگی زمينهساز ورود انگلستان به سرمایهداری و انقلاب شدند. فصل دوم به نوينسازی و انقلاب در فرانسه اختصاص دارد با این تفاوت اساسی نسبت به انگلستان که در اینجا نجیبزادگان فرانسوی نه در استقلال نسبت به دربار که در وابستگی به آن و از طریق بهرهکشی از دهقانان در دوران سلطنت بوربونها و نیز وابستگی آنها نسبت به زمین، راه را برای نفوذ سرمایهداری در جامعه دهقانی هموار کردند. فصل سوم به بحث نوینسازی در آمریکا اختصاص دارد؛ کشوری که نه شاهد دیوانسالاری از نوع شرقی بود و نه فئودالیسم اروپایی. نه خبری از اشراف و دربار بود و نه طبقه کارگر و دهقان چنانکه در اروپا شاهد آن بودیم. اما آمریکا دو قیام بزرگ مسلحانه به خود دید که بهشدت بر روند نوینسازی در آن کشور تأثیر گذاشته است؛ یکی انقلاب آمریکا و دیگری جنگهای داخلی. بخش دوم کتاب تحت عنوان «سه مسیر نوسازی در آسیا» بهتفصيل به روند نوینسازی در سه کشور هند، چین و ژاپن ميپردازد. در فصل چهارم مسیر انقلاب از پایین در چین و چگونگی منتهیشدن آن به کمونیسم مورد بحث قرار میگیرد. نویسنده از خلال تبیین موارد پیشرو مسیرچینی گذار به نوگرایی را بررسي ميكند. فصل پنجم به ترسیم انقلاب محافظهکارانه از بالا تحت لوای نوعی سرمایهداری ارتجاعی میپردازد که در نهایت منجر به بروز فاشیسم آسیایی در ژاپن شد. فصل ششم توصيف تلاش هند است برای رسیدن صلحآمیز به دوران نوین که چندان به موفقيت نميانجامد. در فصل هفتم نویسنده به جمعبندی مطالب خود پرداخته و سرمایهداری دموکراتیک را ماحصل بروز و ظهور یک طبقه شهرنشین و بورژوازی نیرومند، تجاریشدن کشاورزی و تاجرپیشهشدن اشراف و زمینداران، جلوگیری از پیدایش دربار یکهتاز و اشراف زمیندار و نیز ممانعت از اتحاد اشراف و طبقه بورژوازی علیه دهقانان و کارگران میداند. فصل هشتم شرح و بسط کوتاهی است از نمونه حکومتهای مرتجع و واپسگرایانه در آلمان (بیسمارک و هیتلر)، ایتالیا (دوران زمامداری کاوور و موسیلینی)، ژاپن (امپراتوری میجی) و روسیه و انگلستان. در فصل نهم نویسنده در پی شناسایی علت بروز انقلابها و شورشهای دهقانی است. از نظر او از وضعیت اقتصادی گرفته تا مذهب و بههمریختن ساختار جامعه روستایی، دربار مستبد و نیز قطع ارتباط میان زمیندار و جامعه دهقانی سبب آغاز شورشهای دهقانی شد. کتاب با مؤخرهاي به پایان میرسد كه در آن مور درصدد روشنکردن ارتباط میان اندیشه و جنبشهای اجتماعی در تاريخ چند قرن گذشته در اقصي نقاط جهان است.