|

درباره کتاب «آشوری وجدان انتقادی عصر ما»

معرفی آشوری به فرانسوی‌ها

رضا رکوئی . محسن متقی

امسال داریوش آشوری 80ساله شد. نشریه نگاه نو در ایران (شماره 117، بهار 1397) به بررسی کارنامه فکری او پرداخت. ما نیز به سهم خود کوشیده‌ایم تا در شکل دیگری، قدردان یکی از فرهنگ‌آفرینان جامعه ایران باشیم که با کمترین امکانات بیشترین خدمت را در مدرن‌کردن زبان فارسی، بازاندیشی در باب آن، آشناکردن ایرانیان با بخشی از میراث فلسفی و فکری غرب و تفسیر تازه‌ای از میراث شاعرانه ما کرده است. هدف ما در کتاب «آشوری وجدان انتقادی عصر ما» آشناکردن فرانسه‌زبانان و محیط‌های پژوهشی فرانسه‌زبان با یکی از چهره‌های برجسته روشنفکری ایران و از مترجمان بنام آن است. این پروژه را با امکانات محدود و در حد توانمان به پیش بردیم و به هیچ‌وجه مدعی نوآوری و اصالت برای این کار کوچک نیستیم، بلکه امید داریم این قدم نخست را دیگران، با توجه به علقه فکری و شخصی خود ادامه دهند تا در کنار ترجمه‌های بی‌شماری که از آثار غربیان در فضای فکری ایران پراکنده شده است، زمینه و امکان شناختن و شناساندن متفکران و اندیشمندان ایران در فضای فکری غرب نیز فراهم شود. عنوان کتاب ما «آشوری وجدان انتقادی عصر ما: کارنامه فکری روشنفکر دگراندیش» است. او که در جوانی چندصباحی را در مکتب مارکسیسم و در حزب توده گذرانده بود، مدت کوتاهی همراه و همیار خلیل ملکی و نیروی سوم شد اما کم‌کم دریافت که سیاست و کنشگری سیاسی پاسخ‌گوی عطش پایان‌ناپذیر او برای فهم جهان نیست و با کناره‌گیری از سیاست زندگی خود را وقف تألیف، ترجمه و جستارنویسی کرد. قراردادن آشوری در میان جریان‌های فکری و فلسفی دوران ما کار ساده‌ای نیست اما می‌توان سرچشمه‌های فکری او را در محورهای زیر نشان داد: 1) مارکسیسم و روایت‌های گوناگون آن که در فضای فکری ایران پیش از انقلاب حضوری چشمگیر داشتند. آشوری چندی دلبسته اندیشه‌های مارکسیستی شد اما حوادث روزگار او و رویدادهایی که منجر به سرکوب انقلاب مجارستان شد، سبب رویگردانی او از فعالیت سیاسی شد؛ 2) فلسفه مدرن و گرایش‌های غالب و مخصوصا روایت نیچه‌ای آن. ترجمه کارهای نیچه او را وارد فضای فکری فیلسوف بزرگ قرن نوزدهم کرد و پس از آشنایی با اندیشه‌های این فیلسوف، آشوری کوشید تا جانمایه تأملات فلسفی و مخصوصا نقدهای ویرانگر او را بر بسیاری از بنیادهای فکری و اخلاقی غرب زندگی کند؛ 3) سرانجام باید از سنت شاعرانه و عرفان ایرانی- اسلامی نام برد که مُهر خود را بر افکار و اندیشه‌های او زده. کوشش او در 20 سال گذشته جهت ارائه تفسیر تازه‌ای از حافظ و فهم دیوان او در پرتو دانش هرمنوتیک و دو متن مهم عرفان ایرانی-اسلامی نشانگر تلاش برای تفسیر تازه از این دیوان و قراردادن آن در افق فکری امروز ماست. کتاب حاضر دو هدف را دنبال می‌کند: نخست در دسترس قراردادن زندگی‌نامه فکری یکی از اندیشه‌ورزان ایران معاصر برای فرانسه‌زبانان و حلقه‌های پژوهشی غرب. کوشش ما فهم نوشته‌های او در سیاق تاریخی ایران معاصر و تلاش جهت نشان‌دادن اصالت و نوآوری‌های اوست. هدف ما ارج‌گذاری، قدردانی و پاسداشت کوشش‌های او در پیراستن زبان فارسی، پیشنهاد برای واژگان غربی و به سامان‌رساندن «واژگان علوم انسانی» است. در زمانه‌ای که چنین کارهایی بدون کمک و همیاری نهادهای دولتی ناممکن است، آشوری تک‌وتنها و با اندک امکانات این کار را به سر منزل مقصود رسانده. بر معاصران و آیندگان است تا از سر انصاف در کار او داوری و سره را از ناسره جدا کنند اما فراموش‌کردن تلاش‌های او و نقش مهمی که در رشد زبان فارسی تاکنون انجام داده است، گره‌ای از کار فروبسته ما نخواهد گشود. در این بخش کوشش ما آشناکردن خواننده با جنبه‌هایی از افکار و اندیشه‌های اوست و نقش او را در ورود تفکر انتقادی، مدرن‌گری زبان فارسی و ترجمه آثار فلسفی برجسته کرده‌ایم. هدف دوم ما آشناکردن خوانندگان فرانسوی‌زبان با برخی از تأملات فلسفی و فکری اوست. از آنجا که آشوری چهره‌ای شناخته‌شده در فضای فکری جامعه فرانسه نیست و جز معدود پژوهشگران حلقه‌های ایران‌شناسی کسی از کارهای او مطلع نیست، ما به ترجمه برخی از مقالات او پرداختیم که نمایانگر دغدغه‌های فکری و تلاش او برای خروج از بحران فکری است که جامعه ایران با آن درگیر است. می‌توان به انتخاب ما ایراد گرفت و در آن چون و چرا کرد. به هرحال گریزی از انتخاب نبود و امیدواریم این مقالات گوشه‌ای از درگیری‌های فکری او را نمایان کند و شوقی در خواننده علاقه‌مند برانگیزد. او وجدان بیدار و هوشیار نسلی از روشنفکران ایرانی است که دل در گرو تجدد، پیشرفت، آبادانی و تحول جامعه ایران داشتند اما انقلاب آنان را از رؤیاشان بیدار کرد. آشوری تجربه انقلابی را که در مقابل چشمانش می‌گذشت و حوادث تلخ و شیرینی را که شاهد آن بود، به موضوع تأملات فلسفی و باریک‌اندیشی‌های فکری تبدیل کرد و در این مسیر کوشید تراژدی روشنفکری کشورش را بر مبانی نوعی پدیدارشناسی روح و روان ایرانی بنا کند. او مرد دو جهان و نقطه تلاقی دو فضای شرق و غرب است. اگر ما شرقیان، یعنی مردم نگون‌بخت جهان‌سومی، می‌توانیم از نوشته‌های او برای خروج از وضعیت غم‌انگیز دوران‌مان الهام بگیریم، خوانندگان غربی نیز می‌توانند با تأمل در کارنامه فکری او با انسانی مواجه شوند که در حد توان کوشیده تا هم از وضعیت جهان‌سومی خود رها شود و هم بر کین‌توزی که در روح و روان روشنفکران رخنه کرده، چیره شود. آشوری از معدود روشنفکران غیردینی است که وارد گفت‌وگوی انتقادی و سازنده با همتایان دینی خود شد. او هر چند با راه‌حل‌های پیشنهادی نواندیشان دینی همدل نیست اما بر نقش سازنده و مهم آنان در گذار جامعه ایران از دینداری‌های تقلیدی به دینداری تحقیقی و از دریافت‌های بنیادگرایانه به برداشت‌های مداراجویانه واقف است. او زندگی خود را وقف ترجمه، تألیف و تفسیر جهان پرآشوب ما کرده است. ترجمه برای او نوعی الگوی فهم و تفسیر جهانی است که در آن زندگی می‌کنیم. به قول ریکور، ترجمه تنها مجبورکردن ما به یافتن یک واژه نیست، بلکه ما را وادار می‌کند تا معنای راستین متن را در افق زبانی کاملا تازه‌ای قبول کنیم. ترجمه راستین همیشه نوعی از فهم است که ما قادر به تبیین آن هستیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.