راه بازرگان
محمدجواد لساني-پژوهشگر
40 سال پيش، نامهاي نوشته ميشود که نويدبخش تشکيل يک نظام حکومتي جدید است. نويسنده بنا دارد معيارهاي بيگانهپرستي و اشرافي گذشته را کنار بزند و طرحي نو براي سعادت مردم دراندازد. به عبارت روشن قرار است براي ايران فردا تولدي ديگر رقم بخورد. جهان، يک سال است که حوادث سياسي اين خطه را موبهمو دنبال ميکند تا ببيند چه کساني سرانجام بر سر کار ميآيند. اين نامه تاريخي، به منزله اراده ملتي است که ميخواهد يک گروه از نخبگان مستقل را بر سر کار آورد. سرگروه اين انسانهاي زبده که غالبا رنج و حبس کشيدهاند، فردي است که با نيت خدمت به مردم، پا به عرصه اجرائي کشور ميگذارد. مهمترين ويژگي اين دولتمرد که وزيران کارآمدي از احزاب مختلف کشور انتخاب کرده، چشمان باز اوست که ميتواند تا دوردستها را ببيند و از خطرات راه، نواي آگاهي سر دهد. ادوارد سعيد، نويسنده عرب، جمله ارزشمندي دارد که شايسته توجه است. او ميگويد روشنفکري کسي را بهراحتي قبول نکنيد؛ مگر آنکه او بتواند آينده کشور را زودتر از ديگران تشخيص دهد. روشنفکر، افق پيشروي جامعه را ترسيم ميکند؛ افقي که تعبيرش نزديک به واقعيت باشد. اگر او نتواند خط فراگيرنده را از دور ببيند، ترديد نکنيد او هنوز يک روشنفکر نشده است! خواه او يک شاعر بلندآوازه يا رماننويسي محبوب باشد. با اين تعريف، ميتوان مهدي بازرگان را يک روشنفکر خطاب کرد؛ مردي که حکم نخستوزيري را يک هفته مانده به پيروزي انقلاب اسلامي ميپذيرد؛ 15 آبان 57. حکمي که عقلاي قوم، به رهبر فقيد انقلاب پيشنهاد ميدهند. مهندس بازرگان ميتوانست در مدتي که بر مصدر تصميمگيري است، مانند برخي از افراد چشمبسته رفتار کند تا آزاري به او نرسد و متناسب با فضاي آن روزها، هواداران خود را افزون کند؛ اما او هرگز چنين نميکند؛ چون شخصيتي مستقل دارد. در ذاتش نيست که برداشتهاي فکرشده خود را درباره شيوه حکمراني پنهان کند و از آرمانهاي خود به مصلحتجويي دست بکشد. مرام او نيست که بر پايه موجي از بيرون، موضع بگيرد. به همين سبب آماج حملات از سوي مخالفانش ميشود که حتي امروز هم با گذشت ۲۴ زمستان از درگذشت مرد قرآن و سياست، ترور شخصيت او هنوز ادامه دارد که نمونه دمدستي اخير، توليد فيلمي گزارشي است تا تصويري وارونه از او بازتاب دهد؛ اما حقيقت اين است که مردم دورانديده او را اکنون بيش از گذشته پرغباري ميشناسند که احساسات، حرف اول را ميزد. او در نطقهاي تلويزيوني، مردم را به آرامش و شکيبايي فراميخواند. ميگويد زندگي را دريابيد! وقت احساسات توفاني به سر آمده و کشتي انقلاب به ساحل پيروزي رسيده است؛ پس ديگر جاي خصومت و تندروي نيست. سرلوحه توصيههاي نخستوزير، مدارا با يکديگر، گذشت و دعوت به آرامش است؛ اما جدال رقيبان، سبب طردشدن بيشازپيش کسي ميشود که در شروع کار، ميليونها نفر از مردم حمايتش کردند و برايش فرياد زدند: «مهندس بازرگان، دولت صاحبزمان»! اما در 9 ماه عمر دولتش، چنان آزار ميبيند که بارها استعفانامه مينويسد؛ درحاليکه امام خميني (ره)، کناررفتن او را به صلاح کشور نميداند و هر بار اين تقاضا را رد ميکند تا آنکه در نيمه پاييز سال بعد، دولت او ديگر شرايط خوبي براي ماندن ندارد و با وجود تمايل به خدمت، از صحنه اجرائي کنار ميرود.
راه طيشده بازرگان در زندگي چه بوده که سبب انتخاب او بهعنوان اولين رئيس دولت انقلاب ميشود؟ مهمترين ويژگي اين است که او در خانوادهاي بالیده که اهل ايمان، تقوا و راستگويي است. بعدها در مسند معلمي دانشگاه، توفيق مييابد تا آرمانهاي بلندش را آشکار کند. دغدغه اول او، آشنايي دانشجويان با ارزشهاي ناگفته و حياتبخش ديني است. دوم، مشاهده پرسشهاي اساسي درباره مدرنيسم است که جوانان ميهن را رنج ميدهد. بازرگان در برابر آشفتگي افکار، گفتوگو و بحثهاي منطقي را آغاز ميکند. کنشگري اجتماعي و سياسياش، چنان اوج ميگيرد که در دولت ملي دکتر مصدق، مسئوليتي در بخش نفت ميگيرد که براي دستگاه سلطنت، تهديد به شمار ميرود. سرانجام او با تشکيل حزبي که وابستگيای به حکومت ندارد، زنداني ميشود. از نظرگاه فرهنگي، کتابهايي مانند «راه طيشده»، «خداپرستي تا خودپرستي»، «ذره بيانتها»، «سير تحول قرآن» و دهها اثر ديگر ثابت ميکند که اين پژوهشگر قرآني ميخواهد از روشناي آيات جاويد، گرههاي کور جامعه را بگشايد که به تعبير زيباي فرزندش، «محمدنويد»، ميتوان اين کوشنده را «کاشف فروتن اعجاز» خطاب کرد.
او خلاقانه، شناخت تماميت غرب را جايگزين ستيز با غرب ميکند تا قابليتهاي سازنده آن را با معيار قرآني بازيابي کند و از بخش مخرب و هويتسوز آن تميز دهد که البته اين کوشش معرفتي، سختتر از خصومت مداوم با غرب است. اين انديشمند با چنين توشهاي از چشمهسار توحيد است که از سوي معمار انقلاب بهعنوان رئيس دولت انقلاب منصوب ميشود تا خشت اول اداره کشور، کج نهاده نشود؛ هرچند که صد افسوس، دولتش دوام نميآورد و مستعجل ميشود؛ اما تاريخنوشتهها، شاهدان بيطرفي هستند که اکنون ميتوانند اسنادي به دست دهند تا درباره همه دولتهايي که بر سر کار آمدند، قضاوتي شفاف ممکن شود و از تجربههاي تلخ و شيرين هرکدام، درسهايي گرانسنگ براي آينده کشور به دست آيد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.