|

رابطه فرهنگ و اقتصاد

سیدغلامحسین حسنتاش

توفیق حاصل شد در جشنواره فیلم فجر، فیلم ستودنی و تأثیرگذار «متری شش و نیم» را دیدم. حاصل زحمت دوست عزیزم جناب آقای جمال ساداتیان به‌عنوان تهیه‌کننده و سعید روستایی به‌عنوان کارگردان. فیلمی اجتماعی و منعکس‌کننده آنچه در زیر پوست جامعه می‌گذرد. نگارنده نه تحلیلگر فیلم است و نه صلاحیت آن را دارد، اما یک دیالوگ بسیار مهم در یکی از سکانس‌های فیلم بود که من را به نگارش این یادداشت برانگیخت. در دادگاه متهم با سابقه توزیع‌‌ عمده مواد مخدر به قاضی توضیح می‌داد که چگونه انگیزه مبارزه با فقر و نجات خانواده‌اش از فقر او را به اینجا کشانده است. قاضی از او پرسید که اگر فقط این بوده است چرا دفعه قبل که از زندان درآمدی و پولدار هم بودی و مشکل مالی هم نداشتی، بازهم ادامه دادی؟ متهم پاسخ داد: چشم و دلم سیر نشده بود (دیالوگ‌ها قریب به مضمون). به نظر من این دیالوگ کوتاه، واگوکننده یک مطلب بسیار کلیدی در ارتباط میان اقتصاد و فرهنگ است. فقر و بدبختی موجب فساد و فحشا و خلاف‌کاری می‌شود، اما وقتی فساد و خلاف عادت شد و وارد زندگی کسی و خانواده‌ای شد، به این سهولت بیرون نمی‌رود. همان‌طورکه در انتهای فیلم معلوم شد برادر متهم نیز پا در مسیر او گذاشته است، چرا چون حمایت‌کننده مالی خود و خانواده را از دست داده و اموال در معرض مصادره است و نمی‌تواند به زندگی قبلی برگردد. آموزه‌های دینی به ما می‌گوید همه انسان‌ها با فطرت پاک به دنیا می‌آیند و شرایط تربیتی و اجتماعی است که آنها را به ناپاکی می‌کشاند، بنابراین این سؤال مطرح است که اگر شرایط اجتماعی به‌گونه‌ای بود که این متهم (که اتفاقا به قول خودش جگردار و ریسک‌پذیر و خانواده‌دوست هم بود) می‌توانست از طریق داشتن شغل آبرومند و کار و تلاش و کارآفرینی، خود و خانواده را نجات دهد، به اینجا می‌رسید؟ دیدن این فیلم و واقعیت‌های خوفناک اجتماعی که بخشی از آن در این فیلم منعکس شده، برای اقتصاددانان واجب است. اقتصاددانانی که خود را آزادی‌خواه می‌دانند اما گرفتار این تعارض عجیب هستند که مردم و به‌ویژه طبقات فرودست و حتی متوسط و نظرات مردم هیچ جایگاهی در آموزه‌های آنها ندارد و دائما دولت را به نسخه‌هایی فرامی‌خوانند که پشت عامه مردم از آثار و تبعات این نسخه‌ها می‌لرزد و حاصل اجرای این نسخه‌ها چیزی جز گسترش فقر نبوده است، باید بدانند که فقر چگونه موجب فساد می‌شود و چنانچه پیامبر عظیم‌الشأن فرمود: «فقر چه بسیار به کفر نزدیک است» و وقتی مردم در نتیجه فقر به فساد کشیده می‌شوند و فساد فرهنگ و تبدیل به رسوبات فرهنگی می‌شود، بازگشت از آن چقدر دشوار است.کارمند باشرافتی که ابتدا در اثر فشار فقر و شرمندگی خانواده، دستش به رشوه باز می‌شود و به‌تدریج قبح رشوه برایش فرومی‌ریزد و برای وجدانش هم راه‌حل پیدا می‌کند و حقیقت را می‌پوشاند، یعنی کافر می‌شود، آیا حتی به فرض حل مشکلات اقتصادی، به زندگانی شرافتمندانه بر خواهد گشت؟ اقتصاددانانی هستند که این آموزه را ترویج می‌کردند و می‌کنند که در مراحل اولیه توسعه اقتصادی باید نظام توزیع درآمدی را به نفع اقشار بالای درآمدی به هم زد و عدالت اجتماعی را به تعویق انداخت تا این اقشار پس‌انداز و سرمایه‌گذاری کنند و بعد برای طبقات دیگر هم شغل ایجاد و عدالت برقرار شود! بگذریم از اینکه نه‌تنها بطلان و ناکارایی و ناممکن‌بودن این آموزه در تجربه کشور خود ما و در بسیاری از تجربیات دیگر به اثبات رسیده است و جالب‌تر اینکه به‌تازگی تلویزیون بی‌بی‌سی نیز در مستندی با عنوان «ابَر پولدارها و ما» شکست این آموزه را ثابت کرد؛ اما سؤال من این است که آیا این اقتصاددانان از خود می‌پرسند که دوران گسترش فقر چه تبعات مانا و بنیان‌کن فرهنگی‌ای دارد و چگونه سرمایه اجتماعی را نابود می‌کند. به‌هر‌حال به سهم خود از دوست عزیزم جناب ساداتیان و همه دست‌اندرکاران «متری شش و نیم» قدردانی می‌کنم و امیدوارم این فیلم خوب هرچه‌زودتر اکران شود و تلنگر لازم را به تصمیم‌سازان و تصمیم‌گیران اقتصادی وارد کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.