|

SPV؛راهی برای حمایت از ایران یا مهار روسیه!؟

حامد هدائی . اقتصاددان رفتاری و سیاسی

ایده spv بعد از نقض برجام توسط آمریکا شکل نگرفته، بلکه روشی است تا بتوان روسیه افسارگسیخته را بیشتر مهار کرد. این قصه یک سرش به حدود 30 سال پیش بازمی‌گردد. داستان از اینجا شروع شد که در بهار سال 1989، در کنفرانس شرق- غرب در پوتسدام که در آن زمان هنوز بخشی از آلمان شرقی بود، شرکت‌های چندملیتی به‌منظور شکل‌گیری اقتصاد آزاد پیشنهاد ایجاد طرح مارشال را برای شوروی دادند که بخش عمده‌ای از تأمین مالی آن را کشورهای اروپایی انجام می‌دادند. این پیشنهاد با خنده بلند مارگارت تاچر مواجه شد. پس از آن جریان، گروهی از اقتصاددانان جوان که رهبری آنها را گرگوری یاولینسکی بر عهده داشت، از برنامه 500روزه (که در اصل طرح شاتالین نامیده می‌شد) حمایت کردند که طبق آن شوروی از هم فرومی‌پاشید و جای خود را به اتحاد اقتصادی می‌داد که از بازار مشترک اروپا الگوبرداری می‌کرد. آنها موفق به کسب هیچ‌گونه تأیید بین‌المللی برای این طرح نشدند و پس از بازگشت آنها، گورباچوف تصمیم گرفت آن طرح را دنبال نکند. در نهایت شوروی با آشفتگی بسیار از هم پاشیده شد. دولت‌های غربی به نوبه خود تصمیم گرفتند روند کمک‌رسانی به شوروی و دولت‌های جانشین آن را به صندوق بین‌المللی پول واگذار کنند، زیرا آنها نمی‌خواستند باری اضافی بر بودجه‌های خود تحمیل کنند. صندوق بین‌المللی پول برای این کار مناسب نبود. این صندوق از دولت‌هایی که به‌دنبال کمک او بودند درخواست کرد تا یادداشت تفاهمی امضا کنند و پس از این کار به آن دولت‌ها اعتماد کرد تا این برنامه‌ها را اجرا کنند. اما نه شوروی و نه روسیه و نه هیچ‌کدام از دولت‌های جانشین از دولتی کارآمد که قادر به اجرای برنامه صندوق بین‌المللی پول در آن زمان باشد، برخوردار نبودند. برنامه‌ها یکی پس از دیگری با شکست مواجه شد و روسیه وارد دوره‌ای از اختلالات و شکست‌های سیاسی، اقتصادی، اجتماعی و اخلاقی شد. هنگامی که ولادیمیر پوتین جانشین بوریس یلتسین شد، تلاش کرد در میان آشفتگی، نظامی جدید به وجود آورد، اما مشخص شده که این نظام شباهت‌های بسیار زیادی با نظام قبلی دارد. امیدها برای ایجاد دموکراسی مشابه الگوی غربی تحقق نیافت. قدرت‌های غربی در برآورده‌کردن انتظارات بیش از حد اصلاح‌طلبان روس ناموفق بودند. غرب دیگر هیچ‌گونه تلاش یا ازخودگذشتگی‌ای برای ترویج ارزش‌های غربی در روسیه، انجام نداد. غرب صرفا از ضعف روسیه برای گسترش حوزه نفوذ خود در شرق استفاده کرد. بازی قدرت سیاسی جغرافیایی کملین به جنگ مسلحانه با گرجستان در آگوست 2008 منتهی شد. ریشه‌های این کشمکش به انقلاب گل‌های سرخ گرجستان در سال 2003 بر می‌گردد که انقلاب نارنجی اوکراین را در پی داشت. شورش‌های موفق در برابر رژیم‌های فاسد و نالایق، چالش قوی‌ای را در برابر نظام جدید مطرح و کرملین را بسیار عصبی کرد. گرجستان به‌مثابه سدی در مقابل جاه‌طلبی سیاسی جغرافیایی کرملین برای بازیابی کنترل بر اروپا، قرار گرفت. علاوه بر این، پوتین و میخائیل ساکاشویلی، رئیس‌جمهور گرجستان، خصومت شخصی شدیدی با یکدیگر پیدا کردند. حمایت شدید دولت بوش به‌منظور عضویت گرجستان در ناتو او را بر این داشت که در پاسخ به عمل تحریک‌آمیز روسیه در اوستیای جنوبی، حمله‌ای نظامی را در آگوست 2008 تدارک ببیند. روسیه از نیروی کوبنده خود استفاده کرد و گرجستان را از لحاظ نظامی به‌سختی شکست داد. روس‌ها هم‌زمان اقدام به یک‌سری فعالیت‌های تبلیغاتی و نظامی کردند و موفق به ایجاد تفرقه میان اروپایی‌ها شدند. آتش‌بس موقتی که نیکولا سارکوزی به‌عنوان رئیس اتحادیه اروپا ایجاد کرد، برتری نظامی روسیه را تأیید کرد. موقعیت نظامی کنونی روسیه که منطقه گسترده‌ای از اوستیای جنوبی را نیز اشغال کرده بود، مستقیما خط لوله باکو - سیحان را تهدید می‌کرد و قابلیت اطمینان گرجستان را به‌عنوان حلقه ارتباط با منابع نفت و گاز آسیای میانه، به‌شدت کاهش داد. این عامل تعادل سیاسی جغرافیایی را به نفع روسیه تغییر داد و نیز قدرت و نفوذ بیشتری از زمان آغاز جنگ سرد بر اروپا به دست آورد. اشغال گرجستان موفقیتی سیاسی و نظامی برای روسیه بود اما پیامدهای مالی ناخواسته و نامطلوبی داشت. سرمایه زیادی از روسیه خارج شد، بازار سهام به‌سرعت سقوط کرد و روبل تضعیف شد. به علت هم‌زمانی با آشفتگی مالی جهانی، این عواقب فاجعه‌آمیز بود. درخواست واریز مبالغ پول برای تأمین حاشیه ایمنی حساب‌های معامله‌گران از سوی کارگزارهای که به زیان معامله‌گران پدید آمده بود، افزایش یافت و نقص مهلکی را در دولت پوتین ایجاد کرد: تاجران و صاحبان کسب‌وکار به علت ماهیت مستبد و اعمال خودسرانه دولت هیچ اطمینانی به دولت نداشتند. آنها پول خود را در خارج از کشور نگه داشتند و فعالیت‌های تجاری خود را با پول‌های قرض گرفته‌شده انجام می‌دادند. درخواست واریز مبالغ پول برای تأمین حاشیه ایمنی حساب‌ها منجر به افزایش ناگهانی عدم پرداخت بدهی شد و چشم‌انداز اقتصادی را تغییر داد. تولید صنعتی در حال کاهش بود و مصرف عمدتا بر مبنای واردات و استانداردهای زندگی تحت تأثیر نامطلوب ضعیف‌شدن روبل قرار گرفت. با بدترشدن وضعیت اقتصاد، این احتمال وجود داشت که دولت پوتین نسبت به اروپا ستیزه‌جو شود. اما اروپا چگونه باید نسبت به ظهور روسیه در جناح شرقی خود واکنش نشان می‌داد‌؟ ضروری بود که اروپا سیاستی یکسان در برابر روسیه اتخاذ می‌کرد که با منافع ملی و گرایش‌های گوناگون منطبق می‌شد. اروپا نمی‌توانست در برابر ستیزه‌جویی سیاسی و جغرافیایی روسیه مقاومت کند و برای داشتن شانس موفقیت لازم بود که کاملا متحد شود. بااین‌حال اگر اتحاد اروپا صرفا جغرافیایی سیاسی باشد روسیه می‌تواند با ایجاد تفرقه پیروز شود، یعنی همان کاری که هم‌اکنون انجام می‌دهد. در بلندمدت تحریک و عصبانی‌کردن اروپا از سوی پوتین ممکن است به فرایندهای خودشکن مانند تحریک‌کردن و عصبانی‌کردن روسیه توسط ساکاشویلی تبدیل شود؛ اما در کوتاه‌مدت خطری جدی وجود دارد که روسیه بخواهد آرزوی قدیمی خود را که بخشی از اروپا‌بودن است، از طریق تبدیل‌شدن به قدرت حاکم دنبال کند. بهترین راه‌حل برای خنثی‌کردن مزیت و برتری سیاسی جغرافیایی روسیه، ایجاد سیاست یکپارچه انرژی با قدرت قانونی در کل اروپا است. این قدرت باید بر تمام قانون‌گذاران و ناظران ملی ارجحیت داشته باشد و همچنین از شبکه توزیع هماهنگ در سطح اروپا برخوردار باشد. این کار توانایی روسیه در بازی‌دادن یک کشور علیه کشور دیگر را سلب می‌کند، زیرا امتیازی که به یک توزیع‌کننده ملی داده شده است، فوری در اختیار مشتریان در دیگر کشورها قرار می‌گیرد. جنبه دیگر این سیاست یعنی ترویج برقراری حکومت قانون، همکاری بین‌المللی باید به‌صورت غیرمستقیم از طریق اصلاح نظام مالی بین‌المللی و توجه ویژه به کشورهای نزدیک به روسیه دنبال شود. رشد و گسترش قدرت ایران در منطقه و ایجاد توافق spv با اروپا هم یکی از روش‌هایی است که می‌توان افسار روسیه را در منطقه کشید.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.