قانون اساسی و ثبات سیستم
اکبر قراخانیبهار
میتوان گفت که هر چیز به عنوان یک «کل» و بهمنزله سیستم از نظر ما، شامل سه وجه اصلی «ساختار»، «رفتار» (مبتنیبر ساختار) و «انتظام» (به عنوان «نظم» و «قاعده» حاکم بر ساختار و رفتار) است. مثلا اتومبیل به عنوان «سیستم سخت»، ساختاری با نظم خاص خود دارد. ساختار اتومبیل، برای تحقق رفتار یا «عملکرد» اتومبیل به عنوان یک وسیله نقلیه و در قالب «کلی متشکل از اجزای مرتبط و متعامل با همدیگر» ایجاد شده است. بسته به نوع سیستم، ساختار (نظیر ساختار سیستمهای ایستا) میتواند همواره «ثابت» بماند یا در صورت نیاز و بهویژه در هنگام ارائه رفتار (نظیر ساختار سیستمهای پویا)، «تغییر» کند. در هر صورت، با تغییر ساختار در هنگام رفتار، «کلیت» سیستم همانی است که «باید» باشد.
ساختار «سیستمهای سخت» جنبه «سختافزاری» و ساختار «سیستمهای نرم» جنبه مفهومی، منطقی یا «نرمافزاری» دارند. در «سیستمهای سخت- نرم» نیز ساختار آنها جنبه «سختافزاری- نرمافزاری» توأمان دارند. باید افزود که در سیستمهای نرم، تشخیص عناصر تشکیلدهنده، روابط و تعاملات بین عناصر بهراحتی سیستمهای سخت نیست. به همین دلیل، در نوع نگرش به سیستمهای نرم توافق همگانی وجود ندارد.
برای مثال، منظور ما از «سیستم قوانین یک کشور»، مجموعهای از قواعد و مقررات است که روابطی منطقی با هم دارند و با عاملیت ارگانهای ذیربط، بین آنها نوعی رابطه و تعامل منطقی قابل تصور است. توضیح اینکه در جوامع مدرن امروزی، خود دولتها نیز همانطورکه در تفکیک قوا نیز بهوضوح دیده میشود، دارای وجوه عمده سیستمی ساختار (شامل تمامی تشکیلات دولتی)، رفتار (وظایف قوه مجریه) و انتظام (وظایف قوه قضائیه برای نظمها و قوه مقننه برای قاعدهها) هستند.
بخشی از ساختار سیستمها جنبه اساسی و بنیادی دارد و بدون آن، سیستم نمیتواند شکل بگیرد. همینطور بخش دیگری از ساختار سیستمها نیز برای تحقق رفتار یا برقراری انتظام در آنها است؛ برای مثال اگر اسکلت بدن انسان یا شاسی یک اتومبیل به عنوان بخش اصلی و پایهای تشکیلدهنده آنها است و بقیه بخشهای ساختار روی آن قرار میگیرند، در مورد سیستم قوانین یک کشور نیز «قانون اساسی» آن کشور چنین نقشی را دارد. همینطور اگر رفتار متصور برای یک اتومبیل «عملکرد برای جابهجایی سرنشینان» آن است، عملکرد متصور از سیستم قوانین یک کشور نیز با عاملیت ارگانهای ذیربط، «رتق و فتق امور کشور» از نظر منطقی است.
در مورد یک اتومبیل بخشهای ساختاری مرتبط با عملکرد آن، بیش از هر چیز قسمت محرکه یا موتور و نیز چرخهای آن است. همچنین بخش ساختاری مرتبط با انتظام اتومبیل، داشبورد آن است که به عنوان همآورنده سیستمهای فرعی، ذیل سیستم اصلی اتومبیل است و مدیریت عملکرد و حفظ و کنترل سیستم را برای راننده آن امکانپذیر میکند. اگرچه اتومبیل از جنبه سیستمی، سخت محسوب میشود، بهدلیل ارتباط و تعامل بین عناصر، نمیتوان خطی کشید و عناصر مرتبط با وجوه سهگانه را بهشکلی دقیق از هم تفکیک کرد. این تفکیک در خصوص سیستمهای نرم مشکلتر است.
برای اینکه سیستم بتواند به حیات خود ادامه دهد، باید «توازن ساختاری» داشته باشد. همینطور، هر سیستم از وجه رفتاری نیز همواره باید در شرایطی باشد که از آن میتوان به عنوان «تعادل رفتاری» یاد کرد. منظور از توازن در ساختار و تعادل در رفتار، داشتن ساختار و رفتار در چارچوب تعیینشده از طریق سازوکار حفاظت و کنترل سیستم است؛ بهطوریکه سیستم از هم نپاشد. به این دلیل است که سیستمها بهصورت صریح یا ضمنی غالبا «سازوکار حفاظت ساختار و کنترل رفتار» خاص خود را دارند. همینطور از نظر انتظامی نیز باید نوعی «اطمینان انتظامی» وجود داشته باشد. «اطمینان» نقطه مقابل تردید یا نااطمینانی در زمینه حفاظت و کنترل سیستم است و به صورت عمده با دستیابی به «اطلاعات» ممکن میشود؛ به بیان دیگر، در یک مورد مشخص «اطمینان» وقتی حاصل میشود که در زمینه آن «اطلاعات» کافی وجود داشته باشد.
جهان پیشروی ما با ثابتماندنها و تغییرکردنها توأم است. در سیستمها نیز درپی هر ثابتماندن، غالبا نوعی تغییرکردن وجود دارد. شواهد نشان میدهند که پس از هر تغییر باید به تثبیتی رسید که بتوان گفت هدف از آن تغییر به دست آمده است. همچنین بعد از هر تثبیت نیز باید در پی تغییر دیگری بود تا رسیدن به هدف بعدی را ممکن کند و این زنجیره را پایانی نیست. با این حال، سیستمها برای ادامه وجود و در نتیجه امکان ارائه رفتار درراستای تحقق کاربرد، عملکرد یا هدف وجودی خود، همواره در وضعیت مطلوب و ماندگاری بین ثابتماندن و تغییرکردن قرار دارند که «حالت ثبات» نامیده میشود. باید گفت که سه مؤلفه «توازن ساختاری»، «تعادل رفتاری» و «اطمینان انتظامی» در مجموع «ثبات» سیستم را به همراه میآورند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.