چرا دانشمندان در مورد اولین دستکاری ژن نوزادان بسیار ناراحت هستند؟
تلنگري به جامعه علمي جهان
بابك بهمن.دانشجوی پزشکی دانشگاه علوم پزشکی بیرجند
چین در حال تلاش برای تبدیلشدن به یک رهبر علمی در سطح جهان بوده و میلیونها دلار بودجه برای پروژههای پژوهشی و جذب استعدادهای چینی تحصیلکرده در غرب به وطن مقرر كرده است. دانشمندان این کشور به دیدن سرتیترهای جلبکننده توجه درباره پیشرفتهای علمی توسط همکاران و رقیبانشان عادت کردهاند. اما زمانی که دکتر هی جیانکیوی، اواخر نوامبر سال گذشته اعلام کرد که او اولین کودکان دستکاریشده ژنتیکی در جهان را ایجاد کرده است، دانشمندان چینی مانند دیگر دانشمندان جهان، آن را به عنوان یک گام فراتر از اخلاق محکوم کردند. اکنون بسیاری از آنها میپرسند آیا تمرکز شدید کشور در دستیابی به پیشرفت علمی به خدشهدارکردن استانداردهای اخلاقی میارزد؟ دکتر وانک کارشناس اخلاقی دانشگاه پکن معتقد است به خاطر نبود بازرسی اخلاقی مناسب در چین برخی از محققان این اصل را نادیده میگیرند. بیش از صد دانشمند چینی این مطالعه دکتر هی (دستکاری ژن جنینهای دوقلوی داخل شکم یک زن) را دیوانهوار خواندند. وزیر دانش و تکنولوژی چین با غیرقابل پذیرش و شوکهکننده خواندن مطالعات دکتر هی اعلام کرد که تمام فعالیتهای این دانشمند متوقف خواهد شد. گفتني است رئيسجمهور چین امیدوار است تا سال 2049 این کشور به یک قدرت علمی و تکنولوژی در جهان تبدیل شود. با توجه به اینکه جمعیت چین روزبهروز بیمارتر و مسنتر میشود چین همچنین امیدوار است با هزینه چندینمیلیوندلاری به قطب علم دستکاری ژنتیکی تبدیل شود. دکتر هی جیانکیوی كيست؟ دکتر هی جیانکیوی، قبل از تبدیلشدن به این چهره منفور، به عنوان الگویی از موفقیت برای افرادی که او را میشناختند شناخته شده بود چراکه او در یک خانواده کشاورز در یکی از استانهای فقیر جنوبی (استان هونان) به دنیا آمده بود. او در دوران دبیرستان در خانه خود یک آزمایشگاه کوچک ساخته و امیدوار بود که انيشتين چین شود. او مدرک فیزیک خود را از دانشگاه علم و تکنولوژی چین دریافت کرد. با بورسیه دولتی چین به آمریکا رفت و در آنجا رشته خود را به بیوفیزیک تغییر داد زیرا حس میکرد دوره طلایی فیزیک به پایان رسیده است. او در دانشگاه رایس هیوستون با سیستم كريسپر (تکنولوژی دستکاری ژنتیکی) آشنا شد (همان سیستمی که ادعا میکند با آن ژن اطفال را تغییر داده است). در سال 2012 و پس از پایان تحقیقاتش در دانشگاه استنفورد به چین بازگشت. او در شهر شنژن در جنوب چین مستقر شد و دو شرکت آزمایش ژنتیکی تأسیس كرد. در چین جزئیات مطالعه کارآزماییهای بالینی (آزمایش روی انسانها) فقط یک مرتبه به اطلاع کمیته اخلاق یک بیمارستان میرسد و نه بیشتر. دکتر هی بیان کرده که آزمایش او توسط هیئت برد کمیته اخلاق بیمارستان Harmonicare شهر شنژن تأیید شده است. بیمارستان البته این ادعا را تکذیب کرده است، اگرچه ویدئویی از یکي از سهامداران این بیمارستان که درباره این پروژه صحبت میکند، وجود دارد. در حالی که دکتر هی میگوید دانشگاه منبع مالی تحقیقات او بوده است، ولی او در کنفرانس دستکاری ژنتیکی در هنگکنگ اعلام کرده بود که دانشگاه از جزئیات دقیق این مطالعه خبر نداشته است. این پژوهش دقیقا درباره چه بود؟ دکتر هی اعلام کرده که به اقدام خود بسیار افتخار میکند و قصد داشته بچههایی را مهندسی ژنتیکی کرده و به دنیا بیاورد که به عفونت HIV (مولد ایدز) حساس نباشند. او چندین زوج را که در آنها مرد، مبتلا به ايدز و زن، غیرمبتلا بود، برای انجام این دستکاری ژنتیکی در کودکشان جمعآوری کرد. بسیاری از دانشمندان بیان کردهاند که راههای سادهتر و کمخطرتری هم برای محافظت از نوزاد با والد HIV مثبت وجود دارد تا به این ویروس مبتلا نشوند، اما این مسئله برای زوجهای چینی پیچیدهتر است زیرا طبق قوانین این کشور انجام IVF یا لقاح مصنوعی در محیط آزمایشگاهی برای بیماران مبتلا به ایدز یا دیگر بیماریهای مقاربتی ممنوع است. در نتیجه پیداکردن داوطلب برای این مطالعه از بین این جمعیت چندان هم کار سختی نبوده است. آقای بایی هوآ مدیر یکی از مراکز حمایت از بیماران مبتلا به ایدز که به دکتر هی کمک کرده بود تا این زوجها را برای مطالعه خود پیدا کند، اکنون میگوید شدیدا پشیمان بوده و نگران این خانوادههاست. او در حساب کاربری رسمی «ویچت» خود با نام مستعار این پیام را گذاشته است: «گول خوردهام، اما مسئولیت اشتباهم را به گردن میگیرم». او در ادامه ميگويد: «امیدوارم از این اتفاق برای یک تصمیمگیری مهم استفاده کنیم. با وجود این رخداد باید آموزشهای علمی پزشکی متکی به اخلاق بیشتری برای بیماران مبتلا به ایدز و همچنین کارکنان بخش سلامت انجام گیرد». البته در این کنفرانس آقای هی ادعا کرده که والدین این دوقلو و تمام هفت زوج دیگر که در این تحقیق شرکت داشتهاند، کاملا از خطرات این پروسه مطلع شده بودند و میدانستند که قرار است نوزادانشان دستکاری ژنتیکی شوند. البته یک فرد مبتلا به ايدز که دکتر هی میخواسته او را مجاب به ورود در مطالعه کند، به مطبوعات چینی گفته که گروه تحقیقاتی درباره مسائل اخلاقی این مقوله به او توضیحی نداده بودند و تنها به او گفتهاند که احتمال تولد نوزاد ناسالم بسیار پایین بوده و اینکه این گروه در مطالعه روی حیوانات به نتایج مناسبی دست یافتهاند. او ميگويد محققان در مجموع او را مجاب کردهاند که خطر این عملیات بسیار کمتر از مزایای آن است، ولی درنهایت همسر بیمار به خاطر ترس از دردناکبودن برداشتن سلول تخمک او را منصرف كرده است. اعلام این دستکاری ژنتیکی توسط دکتر هی اتفاقی مهم در این علم و تلنگری به جامعه علمی فراتر از چین بود. جنیفر دئودنا یکی از مخترعان كريسپر و استاد دانشگاه برکلی کالیفرنیا در این باره گفته است: «این یک فرصت برای شفافسازی ابهامات موجود در نحوه استفاده از تکنولوژی است». او همچنین بیان كرد که میتوان تنبیهها و عواقبی برای قانونشکنان در نظر گرفت و حتی بهتر است پشتوانه اجرائی بینالمللی مانند سازمان ملل متحد نیز در این زمینه به کار گرفته شود. در چین بسیاری باور دارند که قوانین تحقیقات ژنتیکی مدت زیادی است که باید بهروزرسانی شود. در این راستا وزیر بهداشت سابق چین هوانگ رینو درخواست داد تا یک کمیته مخصوص تشکیل شود و بر تحقیقات بیوتکنولوژی نظارت داشته باشد چراکه معتقد است قوانین تصویبشده در سال 2003 که دکتر هی آنها را زیر پا گذاشته تاریخ مصرفشان گذشته است. وانگ یو ایمونولوژیست دانشگاه پکن معتقد است مجازات موجود برای زیرپاگذاشتن این قوانین اخلاقی به اندازه کافی قوی نیست. او افزود: «آنچه امروز اتفاق افتاد یک فاجعه جهانی است، اما شاید فرصتی شود تا محققان تمام دنیا ازجمله چین توجه بیشتری به اخلاق پزشکی در قبال مطالعاتشان داشته باشند».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.