خاورشناسي و ايران: چرا ما ايران را اينطور ميبينيم
ترجمه: روح اله نخعي
ادوارد سعيد، متفکر فلسطيني، وقتي در سال ۱۹۷۸ گفت دليل نحوه تعامل غرب با خاورمیانه به ايده خاورشناسي یعنی ايده بنيادين «ديگري» برميگردد، درست ميگفت. تقريبا ۴۱ سال بعد از آن، اين ادعا هنوز درست به نظر ميرسد، درحاليکه غرب همچنان به تقلا با نحوه مواجهه و تعامل با منطقه ادامه ميدهد. اين تقلا بيش از هر جاي ديگر هم در مواجهه با ايران واضح است.در فضاي پس از توافق هستهاي و جنگ داخلي مداوم يمن، رسانههاي غربي در اطلاق برچسبهاي «مهاجم» و «تروريست» به بازيگران، شتاب کردند؛ اما مسئله اين است که اين کشور شامي، هيچکدام از اين چيزها نيست. واقعيت اين است که ايران صرفا يک کشور خاورميانهاي ديگر است براي جمعکردن خودش و حرکت به جلو تلاش میکند.ايران به سبب وسعت بسيار، موقعيتش در سلسلهمراتب قدرت خاورميانهاي و علل ديگر، سالهاست در مرکز توجه شديد ايالات متحده و متحدانش بوده است. در بررسي سابقه ورود و توجه غرب به اين کشور شامي، بهترين نقطه براي مرور به سالهاي دوران پهلويها برميگردد، بهویژه زماني که نفت کشف شد.
در اوايل قرن بيستم، حجم عظيمي از نفت در منطقه کشف شد که توجه کشورهاي وابسته به نفت را به خود جلب کرد. با تشکيل اوپک در سال ۱۹۴۰ نفت به تنها تجارت ايران تبديل شد که بيشترين درآمد را جلب ميکرد. ايالات متحده سالها بزرگترين مشترياش بود و سالانه صدها هزار دلار به اين کشور ميرساند. به سبب اين اتکا، ايران ميتوانست براي حمايت در مذاکرات و منازعات با کشورهاي اطرافش به ايالات متحده وابسته باشد؛ اما اين وابستگي وقتي در سال ۱۹۵۱ هلدينگهاي شرکت نفت ايران و انگليس ملي شد، اثر عکس داشت. در پاسخي مستقيم، دولتهاي بريتانيا و آمريکا عليه اين کشور تحريم اعمال کردند که منجر به بايکوت بينالمللي خريد نفت از اين کشور شد.قابل درک است که بعد از انقلاب و در سالهاي متعاقب آن ايران به شکل فزايندهاي ضد غرب شد. در نتيجه، اين کشور موضعي قاطع اتخاذ کرد تا هرگونه فرصت دخالت غربي در کشورهاي اطرافش را از بين ببرد. ايران با شروع به حمايت از گروههایی مانند حزبالله لبنان و حماس در غزه تصوير عمومي خود را بدتر کرد. با موضع سختگیرانه ضد اسرائيلي، ايران تقريبا بهطورکامل خود را از ايالات متحده بيگانه کرده است. با ايجاد و گسترش ظرفيتهاي هستهاي، ايران ناگهان آتش تقابلش با ايالات متحده را دوباره شعلهور کرد تا تحريمهاي بيشتر از راه برسند. به اين دلیل، تصوير عمومي از اين کشور کاملا صدمه ديد، تاجاييکه «خطري براي اطرافيانش» خوانده شود؛ اما واقعيت اين است که ايران پس از سالها نزاع و جنگ خونين فقط براي بازسازي خود تلاش میکند.در سالهاي اخير، ايران ثابت کرده با مدرنکردن خود از چندين جنبه، متحدي باارزش و شريکي راهبردي است. ايران براي کاهش اتکاي خود به نفت، کوشیده به يک پايگاه قدرت صنعتي تبديل شود. با توجه به اينکه اين کشور جمعيت زياد و اقتصادي ۴۰۰ ميليارددلاري دارد که پيشبيني شده هفت درصد ديگر هم رشد کند، تبديلشدن به يک پايگاه قدرت در منطقه برايشان سخت نخواهد بود. با تعدادي از معتبرترين دانشگاههاي منطقه مانند دانشگاه صنعتي شريف، نانوفناوري در اين کشور به نقطه کانوني فعاليت دانشجويان تبديل شده است. کارهاي اخيري که ايران در دنياي تبادل پولي آنلاين داشته، به نتيجه رسيده است و حالا ايران آماده ميشود نسخه خودش از بيتکوين را با حمايت دولت معرفي کند.با ادامه روند مدرنشدن و حرکت روبهجلو در ميان همسايگانش، ايران شروع به اثبات اين نکته کرده که ديگر در شخصيتي که غرب به او تحميل کرده نميگنجد. ايران ضد غرب نيست و نمونهاي براي تروريسم با پشتوانه دولتي هم نيست. وقتي اضافات را کنار بگذاريم، ايران يک قرباني خاورشناسي است؛ محصولي از يک روند کُند بازسازي. ايده «ديگري»، ايده خاور و باختر، خاورشناسي دليل ادامه روندي است که غرب طي آن، به ترسيم اين روايت جعلي از يک کشور ادامه ميدهد، روايتي که مدعي است ایران به تأمين مالي تروريستم ميپردازد و از آمريکا و هرچه غرب به آن معتقد است، نفرت دارد. ايران صرفا نمونه ديگري است از يک کشور خاورميانهاي که ناچار شده پس از نابودي تقريبا کامل از جايش برخيزد و خود را دوباره مرتب کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.