|

نگاهی به نمایش «کالبدشکافی»

نه به «نام پدر»

سپیده شمس . منتقد

«کالبدشکافی»، آخرین کار سامان ارسطو و گروهش، اجرائی است که به ساختارهای مسلط ماهیت، جنسیت، نظم نمادین و حتی ساختار مسلط تئاتر صحنه‌ای، نه می‌گوید، اما اجرا با پایان‌بندی یک‌باره و دور از انتظار و نمادینش (جدال و شلاق‌کشیدن کارگردان با شوهری که خشونت کرده) یک‌باره ما را دوباره به همان ساختار مسلط آغازین که اجرا در تلاش نه‌گفتن به آن بود، سوق می‌دهد و روندی دایره‌ای را رقم می‌زند که گویی پایانی بر آن نیست. دیدن «کالبدشکافی»، اجرائی کارگاهی و تمرینی و در رد ساختارهای مسلط از سامان ارسطو و گروهش، در ساعت بازی فوتبال ایران و ژاپن و در میان هیاهویی خشونت‌بار که در ترافیک می‌خواست خود را پای تلویزیونی برساند، تجربه جذابی بود. «کالبدشکافی» برای ساعتی تماشاگر را به شنیدن صداهایی درباره خشونت، جنسیت و قدرت میهمان می‌کند که اغلب در جهان ما چندان مجالی برای شنیده‌شدن و حتی حرف‌زدن ندارند. آنچه این اجرا را دیدنی کرده این است که بازنمایی نمی‌کند، بلکه فضای زیرمتن اثرش را می‌سازد و تماشاگر منفعل را با شگردهای مختلف به ورطه جهانی که خلق کرده، می‌کشاند. او پیش از ورود به سالن، ما را با «نام پدر» در صحنه‌ای خشونت‌بار درگیر می‌کند و تماشاگر منفعل را به حرکت درمی‌آورد تا صحنه و صندلی‌های تماشاگران را به هم نزدیک کند. ژاک لاکان، در مراحل رشد کودک، از ورود کودک از جهان خیالی به جهان نمادین که با ورود به زبان هم همراه است، از «نام پدر» می‌گوید که همان قوانینی است که مدام ما را متنبه، آگاه و تهدید می‌کند. قدرت، قانون، آموزش، ماهیت، نظم و حتی منطق، نمونه‌هایی از تسلط «نام پدر» است. «نام پدر» درواقع نامی است که بچه هنگامی می‌گیرد که روند اجتماعی‌شدن را آغاز می‌کند و «نه­ی پدر» درواقع ممنوعیت‌هایی است که به وسیله پدران واقعی و نمادین در زندگی اجتماعی و روانی، همواره اعمال می‌شوند. «کالبدشکافی» توانسته تا حدودی ساختارهای مسلط را از جمله همین «نام پدر» لاکان را متزلزل کند؛ «نام پدر»ی که همواره در جهت تسلط قانون، ماهیت، هویت و حتی جنسیت مصر است، در اجرای ارسطو و گروه همراهش که برخی از آنان اجراگرانی تراجنسی یا همسران آنان هستند، به بازی گرفته می‌شود و همین، اجرا را مستند و چالشی می‌کند. «کالبدشکافی»، یک تمرین تئاتر است با حضور کسانی که بازی نمی‌کنند، بلکه آنچه را که واقعا تجربه کرده‌اند، اجرا می‌کنند. سامان ارسطو، در اجرای «کالبدشکافی»، کارگردانی است که مدام نهیب می‌زند، دیالوگی را یادآوری می‌کند، بازی می‌گیرد، تذکر می‌دهد، سانسور می‌کند، حتی گاهی که نافرمانی می‌شنود، با شلاق، اجراگر را می‌زند یا با سیلی صورتش را سرخ می‌کند. او با اکت‌های خشونت‌آمیزش، مدام در حال ایجاد شوک در تماشاگر است. حتی به ما تماشاگران هم نهیب می‌زند که جواب بازیگرش را که از آنها یاری خواسته، بدهیم و در برابر سکوت ما فریاد می‌کشد. این‌گونه است که آن «نام پدر» با حضور خود کارگردان روی پله‌های تالار و در کنار تماشاگران، همه ما را کنترل می‌کند و هیچ‌کجا از چشم و زبان او در امان نیستیم. درواقع ارسطو در این تمرین تئاتر توانسته به‌جز صحنه اثر و بازیگرانش، بر ما هم مستولی شود و ما را وارد بازی کنترل و قدرت کند و به این شکل به یادمان بیاورد که در چه فضایی زندگی می‌کنیم، اما ای‌کاش این‌همه گریز از ساختارهای مسلط، در این اجرا، می‌توانست ساختار دایره‌ای و بازگشت به ساختارهای مسلط و خشونت‌آمیز آغاز اجرا را هم بشکند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.