پيشكش به دادگاه مردم
نسيم آصف: «سه ماه گذشت و بعد هم سه ماه ديگر. زمستان رسيد، ژانويه شد، سالگرد دستگيري كوليا. چند ماه ديگر هم سالگرد دستگيري آليك ميشد و بعد هم سالگرد مرگ ناتاشا. سوفيا پتروونا در سالگرد مرگ ناتاشا بايد سر خاك او ميرفت؛ اما در سالگرد دستگيري كوليا جايي نبود برود. كجا بود؟ هيچكس نميدانست. از كوليا هيچ نامهاي نرسيده بود. سوفيا پتروونا هر روز پنجبار، دهبار، صندوق پستي را نگاه ميكرد. بعضي وقتها روزنامهاي بود كه براي زن حسابدار آمده بود يا كارتپستالي براي واليا، از هواخواهان بيشمارش؛ اما هيچوقت هيچ نامهاي براي سوفيا پتروونا نميآمد. سال دومي بود كه ديگر نميدانست كوليايش كجاست يا حالش چطور است. شايد اصلا مرده بود؟ هيچوقت از خيالش هم ميگذشت روزگاري برسد كه او حتي نداند كوليا مرده است يا زنده؟». اين بخشي از رمان كوتاهي است با عنوان «سوفيا پتروونا» اثر ليديا چوكوفسكايا كه بهتازگي چاپ جيبي آن در نشر ماهي منتشر شده است. اين رمان در زمستان 1939-1940 نوشته شده و چوكوفسكايا در آن به روايت آنچه در آن سالها در شوروي جريان داشته و اتفاقاتي كه براي او و دوستانش افتاده، پرداخته است. چوكوفسكايا در حالي به نوشتن اين رمان پرداخته بود كه از سويي اميدي به انتشار آن را نداشت و از سوي ديگر راهي جز نوشتن اين وقايع هم نداشته است. او داستانش را در يك دفترچه مشق مدرسه پاكنويس كرده بود و هم ترس آن را داشت كه دفترچه را در كشوي ميزش نگه دارد و هم نميتوانست آن را بسوزاند؛ چراكه به قول خودش «اين نوشته فقط يك داستان نبود؛ بلكه بيشازآن يك مدرك بود و ازميانبردنش كاري شرمآور». در زمان جنگ كه لينينگراد محاصره و سپس آزاد ميشود، كساني كه چوكوفسكايا دفترچه را به آنها سپرده بود، ميميرند؛ اما عجيب اينكه دفترچه از بين نميرود و نويسنده به طرز عجيبي بعد از جنگ دفترچه را مييابد. اگرچه بعد از مرگ استالين روايتهاي زيادي درباره آن دوران نوشته و منتشر شده؛ اما «سوفيا پتروونا» اين ويژگي را دارد كه اثري است متعلق به همان زمان كه دقيقا در سالهاي بحران نوشته شده است. چوكوفسكايا در يادداشتي كه در نوامبر 1962 براي انتشار كتابش نوشته، از انگيزه زيادش براي چاپ رمانش گفته و آورده: «بعد از سخنرانيهايي كه در كنگرههاي بيستم و بيستودوم حزب ايراد شد و در آنها به روزگاري بهتر و تقبيح جنبههاي تاريكتر گذشته پرداخته شد، بيشازپيش بيتاب شدم كه حتما داستانم را به دست خوانندگان برسانم تا از اين راه به پيشبرد هدفي كمك كنم كه از نظر من بسيار حياتي بود: اينكه به نام آينده از علل و عواقب تراژدي بزرگي كه رنج بسياري براي مردم به بار آورده بود، پرده برداريم. ترديدي ندارم كه ادبيات به مسائل دهه سي بسيار خواهد پرداخت و نويسندگاني كه به مدارك و اسنادي بس بيش از آنچه من در آن زمان در اختيار داشتم، دسترسي خواهند داشت، با ذهني تحليليتر و قريحه ادبي سرشارتري از من، تصويري جامعتر و ساخته و پرداختهتر از آن دوره عرضه خواهند كرد. من صرفا كوشيدهام در حد وسع و توانم آنچه را شخصا شاهدش بودم، ثبت و ضبط كنم». چوكوفسكايا بعد از سالها كه امكان انتشار رمانش فراهم ميشود، تغيير زيادي در آن ايجاد نميكند و آن را همانطور كه بود، منتشر ميكند و ميگويد فقط يك دادگاه است كه ميخواهد رمانش را به آن عرضه كند و آن دادگاه هموطنانش است. «سفر به دور اتاقم»، اثر كلاسيك اگزويه دومستر، نويسنده فرانسوي است كه بهتازگي با ترجمه احمد پرهيزي در نشر ماهي منتشر شده است. اگزويه دومستر، نويسنده و نقاش فرانسوي است كه در سال 1763 متولد شد و در ميانه قرن نوزدهم از دنيا رفت. او «سفر به دور اتاقم» را در سال 1974 نوشت و سالي بعد آن را در لوزان به چاپ سپرد. اين كتاب درواقع زندگينامه خودنوشت به شمار ميرود و دليل نوشتنش هم به اتفاقي جالب و واقعي برميگردد: اگزويه دومستر بعد از دوئل با افسري ايتاليايي كه با پيروزي نويسنده فرانسوي خاتمه مييابد، به چهلودو روز اقامت اجباري در اتاق خود محكوم ميشود. «سفر به دور اتاقم» نيز زندگينامه خودنوشتي است درباره افسري جوان كه مجبور است چهلودو روز در اتاقش محبوس بماند. در ابتداي كتاب يادداشتي كوتاه درباره نويسنده آمده كه در بخشي از آن ميخوانيم: «انتخاب گونه سفرنامه به اين اثر بُعدي پاروديك ميبخشد. درعينحال اين كتاب از آغاز جنبش رمانتيسم خبر ميدهد، بهخصوص كه «من» در آن بسيار پررنگ است. سفر به دور اتاقم را اديسهاي كميك ميدانند، به سبك و سياق آثار لارنس استرن». «سفر به دور اتاقم» شهرت زيادي براي اگزويه دومستر به همراه داشت و خيلي زود به زبانهاي زيادي ترجمه شد. در ابتداي اين كتاب ميخوانيم: «چه شكوهمند است طرحي نو درانداختن و يكباره گامنهادن در جهان دانشمندان، با اكتشافنامهاي در دست، درست مانند ستارهاي دنبالهدار كه ناگهان در آسمان ميدرخشد! نه، بيشازاين كتابم را نهان نخواهم داشت: حضرات، اين شما و اين هم كتاب بنده! بخوانيدش! من به اطراف و اكناف اتاقم سفري كردم كه چهلودو روز به طول انجاميد. مشاهدات جالبي كه داشتم و حظ مدامي كه طي مسير بردم، مرا بر آن داشت تا آن را در دسترس عموم قرار دهم، تصميمي برخاسته از اعتقادي راسخ به سودمندي در قبال جامعه. به انبوه آشفتهحالاني ميانديشم كه اكنون اين پادزهر مطمئن ملال و داروي آرامشبخش دردهايشان را تقديمشان ميدارم و قلبم از اين خيال سرشار از شعفي وصفناپذير ميشود. آدمي از سفر به دور اتاق خود لذتي ميبرد كه از حسادت آزارنده مردمان در امان است و براي دستيافتن بدان حاجت به هيچ مال و ثروتي نيست. به راستي آيا ميتوان موجودي را يافت چنان بيچاره و منزوي كه حتي آلونكي هم نداشته باشد تا در آن عزلت گزيند و از چشم مردمان پنهان شود؟ باري، اين سفر سازوبرگي جز اين نميخواهد».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.