دیپلماسی هستهای کرهشمالی و ایران
از تحولی تا معاملهای
ترجمه: روحاله نخعي
راهبرد دولت ترامپ درباره کرهشمالی و ایران، کشورهایی که این دولت آنها را بهعنوان کشورهای «یاغی» تعریف کرده، به بنبست رسیده است. بعد از نشست ژوئن ۲۰۱۸ در سنگاپور با کیم جونگ اون، ترامپ، رئیسجمهور آمریکا، در توییتی نوشت که «دیگر تهدید هستهای از سمت کرهشمالی در کار نیست»؛ اما با طفرهرفتنهای رژیم کیم از تعهدات مبهمش به خلع سلاح هستهای، ترامپ حالا مشغول برگزاری نشست دیگری با رهبر کره شمالی در اواخر فوریه ۲۰۱۹ است، با این امید که روند کار را به مسیرش برگرداند. همزمان دولت ترامپ به متحدان اروپاییاش فشار میآورد تا به دنبال او بیایند و از توافق هستهای ایران خارج شوند؛ همانطور که ترامپ در می ۲۰۱۸ خارج شد و تحریمهای حداکثری را برای ایجاد «فشار حداکثری» به تهران دوباره اعمال کرد. این بنبست بازتابی از تنشی ماندگار در سیاست ایالات متحده است، حول این محور که هدف در مقابل دولتهای «یاغی» باید تغییر رفتار رژیمها باشد یا تغییر خود رژیمها، دیپلماسی هستهای باید تراکنشی باشد؛ [یعنی] با تمرکزی روی محدودهای خاص مربوط به چالش هسته یا تحولی باشد؛ [یعنی] با بررسی جامع رفتارهایی از سوی رژیمها که با انتقاد همراه است؟ تاجاییکه به ادبیات مربوط میشود، هم با کرهشمالی و هم با ایران، دولت ترامپ به دنبال رویکرد تحولی است. یک مقام ارشد وزارت خارجه میگوید: «ما همزمان در تلاشیم که فشار بیاوریم و درباره راهحلهای جامع با هر دو جا مذاکره کنیم؛ اما این بلندپروازبودن، قدرت ماست؛ نه ضعف ما».
دولت ترامپ دیپلماسی هستهای کرهشمالی را بهعنوان عامل نیابتی برای سؤال پایهایتر رابطه رژیم کیم با دنیای بیرون در نظر میگیرد. پیونگیانگ با یک دوراهی دوگانه مواجه است. خواسته ایالات متحده برای خلع سلاح کامل هستهای، مانع دستیابی کرهشمالی به ظرفیتهایی خواهد شد. همزمان پیشنهاد ایالات متحده برای واردکردن کرهشمالی خودمحور به اقتصاد جهانی به شرط خلع سلاح هستهای، با ریسک سرایت سیاسی همراه است که به محدوده تغییر رژیم نزدیک میشود. رویکرد دولت درباره ایران به شکل واضحتری تحولی است. وسعت و شدت تغییراتی که در رفتار تهران دنبال میشود، چنانکه یکی از ناظران کنایه میزند، اساسا نیاز به این خواهد داشت که ایران دیگر ایران نباشد. تندادن به درخواست ایالات متحده که ایران به کشوری «عادی» تبدیل شود، تغییراتی را به دنبال خواهد داشت؛ در سیاستهایی خارجی و داخلی که تهران آنها را بخشی مرکزی از هویتش میبیند. اجتناب دولت ترامپ از رویکرد تحولی به نفع رویکرد تراکنشی باعث خروج ناگهانیاش از توافق هستهای ایران شد که ترامپ اغلب آن را «بدترین توافق تاریخ» خوانده است. برنامه جامع اقدام مشترک (برجام) که بین ایران و قدرتهای بزرگ جهانی در جولای ۲۰۱۵ به دست آمد و از سوی شورای امنیت سازمان ملل متحد نیز تأیید شد، با بستن راه دسترسیاش به موادی که به کار شکافت هستهای میآید، ایران را محدود کرد. هدف این بود که ظرفیتهای در وضعیت کمون ایران، در همان حال بماند. برجام ذاتا تراکنشی بود. توافقی بود که اختصاصا روی چالش هستهای ایران تمرکز داشت؛ نه اینکه معامله بزرگی باشد که دیگر جنبههای قابل انتقاد را هم در بر بگیرد؛ دولت اوباما این تصمیم عملگرایانه را اتخاذ کرده بود که گسترش دامنه مذاکرات به فراتر از مسئله فوری چالش هستهای، شانس موفقیت را از بین خواهد برد. درباره ایران، بازگشت دولت ترامپ به دیپلماسی تراکنشی به معنای برقراری اولویت بین ۱۲ مؤلفه پمپئو خواهد بود. برای برخی، مانند توقف کامل غنیسازی اورانیوم که جورج دبلیو بوش بدون حمایت بینالمللی تلاش ناکامی برایش داشت، احتمال پذیرشی از سوی تهران وجود ندارد؛ اما میتوان تصور کرد برخی دیگر از آن موارد در توافق جدید گستردهتری تعبیه شوند، در نوعی برجامپلاس. در واقع، مذاکرهکنندگان توافق هستهاي هرگز آن را بهعنوان یک توافق تنها ندیدند؛ بلکه آن را سابقهای میدانستند که منجر به مذاکراتی متعاقب در دیگر مسائل جداگانه میشد؛ برای مثال ایرانیها زمانی حاضر بودند درباره محدودیت برد موشکهای بالیستیک وارد مذاکره شوند که ظرفیت بینقارهای را از آنها میگرفت. دیپلماسی عملکردی در راستای بهینهسازی است، نه در راستای حداکثرسازی. نه کرهشمالی، نه ایران، موضعی تحولی از سوی ایالات متحده را نخواهند پذیرفت. دیپلماسی تراکنشی میسرشدنی ارائه میدهد، نه برای حذف؛ بلکه برای محدودکردن ظرفیتهای تهدیدکننده این کشورها. علاوهبراین تمرکزی خاص روی مقابله با رفتاری که هنجارهای برقرار بینالمللی را زیر پا میگذارد، حمایت بینالمللی را برای تشدید فشار ایالات متحده روی دولتهاي پیونگیانگ و تهران به خود جلب خواهد کرد. سؤالی که هنوز بیجواب مانده، این است که آیا بنبست فعلی منجر به این خواهد شد که دولت ترامپ این گذار از تحول به تراکنش را مدیریت کند یا نه. منبع: لافر
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.