منظري فلسفي به فيلم آندرانيک ساخته حسين مهکام
اين یادداشت را پس از تماشاي فيلم بخوانید
دکتر حسن قنبري*
صرفنظر از نکات تاريخي که فيلم روايت ميکند، مانند کشتار ارامنه به دست عثماني، اشاره به نهضت جنگل و نکات فني و هنريای که فيلم تا حد زيادي از آنها برخوردار است، نکته مهمي که ذهن نگارنده را به خود مشغول کرد، دستگذاشتن روي تعارضی اخلاقي است که هم در مکاتب اخلاقي و هم در الهيات اديان بهويژه اديان ابراهيمي به اشکال گوناگان به آن پرداخته شده است. گرچه هريک از نکات یادشده ميتواند مقصود و مراد اصلي نويسنده فيلم از ساختن آن باشد؛ اما به نظر ميرسد نويسنده و کارگردان فيلم هوشمندانه درصدد برجستهکردن اين تعارض بوده است. آندرانيک، شاعر و نويسنده و در ضمن يک مؤمن مسيحي است که فراري و تحت تعقيب نظميه است؛ سروان نظميهچي براي بازپسگرفتن درجههاي ازدستداده خود، مأمور دستگيري اوست و به اروميه، شهر محل اختفاي آندرانيک ميآيد. سروان حدس ميزند که کليساي کوچک شهر اروميه محل اختفاي آندرانيک باشد؛ بنابراین شبانه براي مذاکره با کشيش و نيز بازرسي از کليسا، وارد آن شده و میهمان کشيش ميشود. با وجود دقت کشيش براي پنهان نگهداشتن موضوع، سرانجام سروان يقين حاصل ميکند که آندرانيک شب گذشته در کليسا بوده و صبح خيلي زود کشيش او را به محل ديگري منتقل کرده است. يوريک (خادم کليسا) و سپس کشيش به نظميه برده ميشوند و در نهايت بين سروان و کشيش «معاملهاي» صورت ميگيرد.معامله به اين قرار است که کشيش محل اختفاي آندرانيک را به سروان نشان ميدهد و در واقع او را تحويل نظميه ميدهد و در عوض، سروان تضمين ميکند آندرانيک را سالم به تهران ببرد. در مقابل، کشيش بايد به دروغ شهادت دهد که سروان آندرانيک را دستگير کرده و سروان نيز بهجاي تحويل او به مقامات، جسد شخص ديگري را همراه با جعل اوراق هويت آندرانيک و الصاق آنها به جسد، به مقامات تحويل ميدهد و وانمود ميکند آندرانيک در درگيري با مأموران نظميه کشته شده است. بهاينترتيب معامله بهاصطلاح امروزي برد- بردی بين سروان و کشيش صورت ميگيرد؛ هم جان آندرانيک حفظ ميشود و هم سروان به مقصود خود ميرسد. در اين ميان، کشيش ضمن ارائه شهادت دروغ به وظيفه خود که حفظ جان يک مؤمن مسيحي بيگناه است، عمل کرده است. پرسش اساسي در اينجا اين است که آيا شخص اخلاقي يا متدين به دين الهي (اينجا مسيحيت) مجاز است براي نجات انسانی بيگناه مرتکب دروغ شود؟ از منظر اخلاقي، پاسخ آنهایی که به مکتب وظيفهگرا گرایش دارند، منفي است. در دوره مدرن، امانوئل کانت (1724- 1804)، فيلسوف بزرگ آلماني و نماينده برجسته مکتب وظيفهگرا، ميگويد: راست بگو ولو افلاک بههم ريزند. در اين مکتب، انسان موظف است مطلقا بر حسب وظيفه خود عمل کرده و اصلا نبايد به آثار و نتايج عمل خويش توجه کند. کانت دراينباره مثال کاسب و فروشندهاي را ميآورد که از ترس جريمه يا آبرو و...، گرانفروشي نميکند و در مقابل، کسي که از روي احساس وظيفه اخلاقي خود گرانفروشي نميکند. کانت عمل شخص اول را اخلاقي نميداند؛ هرچند نتيجه عمل او با شخص دوم يکي است؛ زيرا عملي اخلاقي است که از روي احساس وظيفه انجام شده باشد. به عبارت ديگر، قصد و نيت کننده کار، تعيينکننده اخلاقي يا غيراخلاقيبودن عمل است نه نتيجه عمل. حال در موردي که عمل به وظيفه اخلاقي در تعارض با نجات انسان بيگناه قرار ميگيرد، به نظر ميرسد پاسخ اين مکتب به لحاظ نظري همان سخن کانت باشد. در واقع نکته اساسي اين مکتب، مطلقبودن احکام اخلاقي است و اگر در جايي اين اطلاق بنا بر مصالحي مقيد شود، آنگاه پاي انواع توجيه شخصي به ميان خواهد آمد و در نتيجه هر امر اخلاقي ميتواند غيراخلاقي شود و بالعکس. از طرف ديگر، در واقع و خارج آشکار است که اين اطلاق گاهي با شهود عقلي انسان سازگاري ندارد؛ براي مثال، در نمونه یادشده آشکار است راستگويي باعث مرگ انسان بيگناه ميشود. از منظر اديان ابراهيمي اين تعارض را ميتوان به تعارض ميان «ظاهر» و «باطن» يا «گوهر» و «صدف» تعبير کرد. در ظاهر، نگاه پيروان اديان ابراهيمي به اخلاق، نگاهی وظيفهگرايانه است؛ مضاميني مانند «الاعمال بالنيات» يا «ما مأمور به وظيفه هستيم نه به نتيجه» و تأکيد بر «نيت خير» (که همان «اراده نيک» کانت است) بدون توجه با آثار عمل، کاملا اخلاق وظيفهگرا را نشان ميدهد؛ اما اين نگاه وظيفهگرا در جاهايي مانند دروغگفتن يا شهادت دروغ براي نجات انسان بيگناه دچار تعارض ميشود؛ براي مثال در فقه اسلامي دروغگفتن براي نجات جان خود يا انسان بيگناه ديگري مجاز شمرده ميشود. اينجاست که تعارض گفتهشده رخ مينماياند.در اين فيلم که بيشتر بر جنبه عمل تأکيد شده است، کشيش گرفتار اين تعارض ميشود. ضمن اينکه در عمل براي حفظ جان آندرانيک به شهادت دروغ تن ميدهد و معامله را امضا ميکند؛ اما در ظاهر دچار پريشاني و پشيماني است؛ بنابراین ديالوگهايي مانند «با ايمان دروغ گفتم» يا «اينک مردم من را يک روحاني بدنام يا حتي رذل ميدانند»، اشاره به همين ظاهرگرايي دارد. در مقابل، او ميداند نجات انسان بيگناه در دين مسيحي چقدر بااهميت است و به قول خودش خود عيسي گفته است که نجات انسان از همه چيز مهمتر است که اين سخنان، نگاه باطنگرا يا گوهرگرا را برجسته ميکند.در انتهاي فيلم، سروان ميگويد نميدانم اين معامله «حکمت الهي است يا دسيسه شيطاني»؛ به نظر ميرسد نويسنده فيلم پس از برجستهکردن اين تعارض و رفتن به سمت حل آن به واسطه انتخاب راهي که کشيش رفت، «گوهر» را بر «صدف» و «نتيجه» را بر «وظيفه» ترجيح داده است؛ اما با اين ديالوگ اخير سروان، گويي هنوز هم خود مردد است که راه راست کدام است.امروز در ميان اديان ابراهيمي هنوز هم نگاه عقلگرايانه دچار غربت است و ظاهرگرايان بر گوهرگرايان غلبه دارند؛ آناني که بر جنبههاي ظاهري شريعت تأکيد دارند و بهاصطلاح به پوسته دين چسبيدهاند و از اصل و گوهر دين غافل ماندهاند. در طول تاريخ، نگاه ظاهرگرا به دين، به اصل آن بسيار صدمه زده است. به جرئت ميتوان گفت بيشتر جنگها و خونريزيهاي ديني ناشي از همين نگاه ظاهرگرا بوده است (نمونههاي امروزي آن بنيادگرايان يهودي، مسيحي و داعشيها و طالبان است). درحاليکه اگر به نداي پيامبر باطني (عقل انساني) گوش ميدانند، بهراحتي میتوانستند درک کنند که هدف خداي حکيم و رئيس عقلا از فرستادن اديان و تشريع شريعت، نميتواند چيزي جز انسانيت و آدمشدن باشد. در نتيجه، هر آنچه به انسانيت و آدميت خدمت کند، مجاز و غير از آن بيوجه خواهد بود. جالب است که برای پاسداشت مقام انسان و انسانيت، در قرآن آمده است که اگر کسي انسان بيگناهي را بکشد، گويي همه انسانها را کشته است (مائده 32)؛ بنابراين گوهر و هسته است که بايد گرامي داشته و به آن عمل شود، نه ظاهر و پوسته و به حکم همين قرآن و نيز عقل انساني، به نظر نميرسد تشخيص گوهر از صدف کار دشواري باشد. اينجا روشن است که راستگويي يا... اصالت ندارد، بلکه آنچه اصيل است، خدمت به انسان و انسانيت است. *استاد فلسفه و عضو هيئتعلمي دانشگاه تهران و دانشگاه اديان و مذاهب قم
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.