|

نقدي بر نمايش «تبرئه» كار منيژه محامدي

بي‌گناهي مجرمان يا گناه داوران

رضا آشفته

«تبرئه» نمايشي مستند و اجتماعي است كه به بي‌گناهان زنداني، شكنجه‌شده و حتي اعدام‌شده در زندان‌هاي آمريكا مي‌پردازد. مي‌دانيم كه آمريكا بيشترين زنداني را در جهان دارد و اين خود نمودار آن حكايتي است كه در آن اجراي عدالت گاهي -خواه‌ناخواه- همراه با بي‌عدالتي خواهد شد. اما اين مسئله‌اي نيست كه منحصر به آمريكا باشد و در هر كشور و شهري به ناچار چنين ستمي بر بسياري از آدم‌ها تحميل خواهد شد، چون كار داوري هميشه هم سرراست نخواهد بود و گاهي خبط و خطاهايي هم بر سر راه پليس و دادگاه خواهد بود كه به ناچار منجر به اين بي‌عدالتي‌ها خواهد شد. بنابراين آنچه اين دو نويسنده آمريكايي (اريك جنسون و جسيكا بليك) بر اساس گفت‌وشنود از تبرئه‌شدگان زندان‌هاي آمريكا نوشته‌اند، مي‌تواند بسترساز يك پديده غيرقابل‌كتمان باشد و اين خود حساسيت افراد مرتبط با مجرمان را دوچندان مي‌كند كه با كوچك‌ترين خطايي ممكن است ستمي ناروا را بر يك فرد بي‌گناه تحميل كنند كه به سادگي هم بخشوده نخواهد شد، مگر فرد تبرئه‌شده اين بخشش را شامل حالشان گرداند و گاهي نيز با مرگ و فرسودگي تن و عمر ديگر هرگز فرصتي براي بخشش هم باقي نمي‌ماند.

منيژه محامدي مي‌خواهد تئاتر مستند كار كند، بنابراين زياد در قيدوبند يك اجراي تئاتري به مفهوم معمولش نيست، بلكه مي‌خواهد اين متن را طوري اجرا كند كه در نهايت بشود درباره وضعيت و اين نمونه‌هايي كه در آن بررسي شده‌اند، تفكر كرد. به عبارت بهتر بشود با تفكر انتقادي نسبت به چنين موضوع و مسئله‌اي درنگ و تأمل كرد. بنابراين او در صحنه به شكل نمادين سه قفس را در كنار هم چيده و چندين چهارپايه كه در جاهايي از كار با بازي‌هايي تبديل به ميزانسن‌هاي ساده و تركيبي مي‌شوند...، اما در اين بين جا داشت كه از اين قفس‌ها بيشتر استفاده كند، چون هر يك از اين آدم‌ها در درون قفس بوده‌اند كه نبايد مي‌بوده‌اند، اين گوياي تناقض است. تجلي اين حضور و پس از آن آزادي مي‌تواند بيانگر يك چالش بزرگ در حد كابوس تلقي شود، چنانچه اين نقش‌ها هم از آن دوران به سختي و ملال ياد مي‌كنند... به‌هرروي طراحي ميني‌ماليستي است، اما اين خود دليل نمي‌شود كه حركت‌ها و تركيب‌هايي را در دل اين قفس‌ها مشاهده نكنيم و اتفاقا الان بيشتر حالت ظاهري و آرايه و عاريه‌اي يافته است، اما با حضور بازيگران در درون قفس‌ها مي‌شد كاركرد آن را در منافات با آزادي و بيرون قفس‌بودن مشاهده كرد... . بازيگران هم نخواسته‌اند زياد بازي‌ها دروني و حسي را متجلي کنند، بلكه از بيرون به خط‌هاي روايي ديكته‌شده به آنان از سوي متن‌نويسان و يحتمل سفارش‌ها و نكته‌سنجي‌هاي منيژه محامدي بسنده كرده‌اند...، اما اي‌كاش مي‌شد كمي هم تخيل و حس بيشتري هم آميزه اين روايت‌ها و روايتگري‌ها بشود، هرچند تا اين حد هم ما را متوجه اصل ماجرا مي‌كنند و مي‌شود به آن نگاه انتقادي از دردناكي وضعيت رسيد كه اين خود بيانگر كاركرد دقيق تئاتر مستند است، اما باز هم حس مي‌شود كه تئاتر مستند در نهايت يك تئاتر است و بايد از چارچوب‌هاي خاص خودش نيز بهره‌برداري كند. شايد محمد اسكندري نمونه بارزي براي اين روايتگري‌ها باشد. او با كلام به درستي دست‌وپنجه نرم مي‌كند كه هم بازي‌اش جذاب باشد و هم روايتش گوياي داستان و مطلب باشد و هم در نهايت بتواند از احساسات به دور بماند. او در نقش نويسنده كار (اريك جنسون) به درستي زاويه ديدي بدون حب‌وبغض را به چالش مي‌كشد...، اما گويا شخصيت دلبرت در بازنويسي محامدي دچار مميزي شده است، چون اين نقش آنچنان كه بايد مفهوم نيست، البته موضوع او هم با توجه به تجاوز به عنف حتما به راحتي ميسر نبوده كه كامل‌تر بيان شود... فرناز رهنما هم در زيادي جدي‌گرفتن نقش است كه دارد خودي نشان مي‌دهد و اينكه اين‌همه به ناروا او را قاتل دانسته‌اند و تحت شرايط سخت و شكنجه‌گونه اذيت‌وآزارش كرده‌اند... مابقي بازيگران هم در همين حدود فقط دارند روايت مي‌كنند و چارچوب كلي كار را براي ارائه يك فضاي دردمند پيش مي‌برند...، اما در كل كار محامدي به چشم مي‌آيد، چون فهم درستي از تئاتر مستند دارد و اين درست خلاف‌آمد آن چيزي است كه اين روزها به نام تئاتر مستند اجرا مي‌شود، اما لبريز از احساسات است و اين همان نقطه‌ضعفي است كه اثر را از كاركرد درست و ويژه‌اش بيرون مي‌آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.