دستگاهی برای کنترل ذهن جامعه
حامد هدائی . اقتصاددان رفتاری
از ترافیک شدید تا نرخ ارز و سکه، موضوعی است که ارتباط تنگاتنگی با رفتار سرمایهگذاری و مالی خانوار دارد. اینکه بدانیم علت ایجاد یکسری از مسائل اقتصادی و مالی نشئتگرفته از موضوعات به ظاهر بیربط هستند، ممکن است دید ما را نسبت به روند سیاستگذاریهای خرد و کلان دولتمردان و صاحبان صنایع بزرگ، بازتر کند. باور این موضوع که تردد قطار مترو بر رفتارهای سرمایهگذاری مصرفکننده تأثیر بسزایی دارد، همانقدر سخت است که بخواهیم این موضوع را قبول کنیم که یکمشت آدم فضایی به زمین یورش آوردهاند و پس از تسخیر زمین، در قالب انسانهای برجسته صاحب پستهای کلیدی شدهاند. بااینحال قصه واقعی ما از اینجا شروع میشود که با فشار زیاد و زبان تشنه در گرمای تابستان، مجبور به تحمل بوی عرق همسفر خود در قطار مترو، آنهم در واگنهای شلوغ با تهویه نامناسب میشویم. این موضوع را اگر با فشار عصبی مردمی که از کلهسحر بیدار میشوند تا به محل کارشان در چندده کیلومتری منطقه سکونت خودشان برسند اضافه کنیم، متوجه وخامت اوضاع در ساعت هفت بعدازظهر و هجوم همان افراد که از فشار خستگی شبیه زامبیها شدهاند، میشویم. شاید اضافهکردن چند قطار دیگر یا افزایش سرعت حملونقل و هر چیز دیگری باعث شود که انسانهای بیاعصاب راحتتر به منزل برسند؛ ولی سؤال این است که چرا انجام نمیشود؟ (برای ایجاد استرس بیشتر). فشار مالی، ترافیک شدید چندده دقیقهای، اضطراب جدال با کشور همسایه و هر آن چیزی که بخشی از ذهن ما را به خود مشغول میکند و توان تفکر منطقی را از ما میگیرد هم باید به موضوع اضافه کرد. شاید تابهحال این سؤال را از خود نپرسیدهایم که چرا نسل جدید گرایشهای کاملا نوظهوری را در زمینه مد و پوشش لباس، رفتارهای اجتماعی، خانوادگی و جنسی از خود بروز میدهند، یا چرا علاقهمندی به سلبریتیهایی که در اینستاگرام یکهو ظاهر میشوند و معلوم نیست تا دیروز در کجا مشغول وولخوردن بودهاند، اینقدر زیاد شده است. دستکاری در ظاهر و بالا و پایینکردن دماغ و گونه و ایجاد کارخانه تولید پلنگ را هم اگر به آن اضافه کنیم، پروژه عجیبمان تکمیل میشود. انسانها را به این عادت دادهاند که بهجای اندیشیدن به هستی و زندگی بهتر به پودر لباسشویی و خرید شامپوی بچه بچسبند و همین روند علت ایجاد اقتصاد بیماری است که نتیجهاش تنبیه توده مردمی میشود که اگر هم بخواهند، بهسختی میتوانند به آرامش برسند. نرخ بیرویه مصرف داروهای روانپزشکی، اعتیاد به برنامههای مبتذل تلویزیونی، رشد بیرویه سخنرانان موفقیت و شومنهایی که بیشتر از افراد تأثیرگذار جامعه لایک و کامنت خوشایند دریافت میکنند، نشانهای از وجود برنامههایی است که بهواسطه آن عقاید عمومی را مهندسی میکنند. اما چطور!؟ واقعیت این است که اگر بخواهیم کسی را کنترل کنیم یا در او گرایشهای خاصی ایجاد کنیم، باید فرایندهای منطقی ذهن او را مختل کنیم. باور بر منطقیبودن رفتار انسان در نظریات اقتصاددانهای کلاسیک قطعا به خاطر گرامیداشت کرامت انسانی نبود است، منطقیبودن انسان، پیشبینیپذیری او را بیشتر میکند، انسان منطقی در چارچوب مشخصی پیش میرود، به قول آدام اسمیت: انسان منطقی سعی در بیشینهکردن سود دارد، یعنی میتوان بیشترین بار را از انسان منطقی کشید ولی واقعیت این است که ما انسانها مجموعهای از رفتارهای نابخردانه هستیم و همین ذات نابخردانهبودن در انسانها، پیشبینیپذیریشان را بسیار سخت میکند. به همین خاطر اقتصاددانهای رفتاری این سؤال مهم را از خود پرسیدند که اگر براساس فرایندیهای روانشناختی خاصی بتوانیم منطق انسانها را مختل کنیم، چه اتفاقی میافتد!؟ این نکته حائز اهمیت است که ما نه منطقی رفتار میکنیم و نه احساسی، نکته مهم این است که در هر شرایطی چه مقدار از منطق یا احساساتمان را بهمنظور ایجاد فرایند تصمیمگیری بهکار میبریم. محققان علوم اعصاب فرایند بهکارگیری منطق یا احساس را در بافت تصمیمگیری «درگیری ذهنی» نامیدهاند. برای مثال مصرفکنندگان بهصورت خودکار خریدهای روزانهشان را انجام میدهند، یعنی برای انتخاب شامپو فکر نمیکنند، ذهن آنها در این فرایند در پایینترین سطح درگیری قرار دارد. اما برای خریدهای بزرگ سطوح درگیری ذهنی آنها بسیار بالا است و مصرفکننده دست به جمعآوری اطلاعات زیاد بهمنظور مثلا خرید منزل رؤیایی خود میزند. تمام تلاش چنین مصرفکنندهای، این است که پول و سرمایهاش را به بهترین شکل برای خرید بهترین خانه اختصاص دهد. اینجا بخش منطقی ذهن او نسبت به بخش احساسی آن از فعالیت بیشتری برخوردار است. حال به سؤال ابتدایی خود برمیگردیم،؛ اگر منطق مصرفکننده به هر روشی مختل شود، چه رفتارهای مصرفیای در او شکل میگیرد!؟ خرتوپرتهای بدون استفاده بیشتری میخرد یا دست به سرمایهگذاریهای احمقانه در کالاهای سرمایهای میزند و پول بیشتری را به جیب صاحب سرمایه واریز میکند. چطور ممکن است؟ یکی از روشهایی که میتوان منطق افراد و مصرفکنندگان را مختل کرد، افزایش سطوح استرس کاری و اجتماعی است. منطق این قضیه این است که وقتی ذهن تحت اعمال شدید منطقی قرار میگیرد، دچار فرایندی به نام تهنشینی شناختی میشود. در این حالت مصرفکننده به سمت کارهایی کشیده میشود که بیشتر بیبرنامه و کاملا احساسی است. یعنی وقتی زیاد خستهاید علاقهای زیادی به خوردن پیدا میکنید؛ مخصوصا شیرینیجات قنادی یا فستفودها. قاعده بر این است که یک سیاستگذار بازار چقدر توانایی ایجاد این خستگی را در ذهن مصرفکنندگان دارد. تا زمانی که بتوان منطق مصرفکننده را مختل کرد، میتوان در آن گرایشهای خاص خرید و مصرف بیبرنامه را هم ایجاد کرد. برای اینکه جامعهای را به سمت خریدهای آنی کشاند و در زنجیره مصرف کالاهایی بیمصرف غرقشان کرد، باید توجه آنان به سمت افراد یا وقایعی با درگیری ذهنی بالا جلب شود. تلقینپذیری بالا یکی از عوارض جامعهای است که در اضطراب فراگیر توانایی تفکر منطقی را از دست داده است و همین امر یکی از مهمترین راههای کنترل توده مردم و ایجاد گرایشهای خاص مصرف در آنهاست... .
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.