سیاست سرنوشتساز
احمد غلامی . سردبیر
برخي بر اين باورند كه سياست داخلي ايران در وضعيت يگانهاي قرار دارد. وضعيتي كه در تاريخ سياسي ايران تجربه نشده است. اين برداشت، ما را ناگزير ميسازد كه تصور كنيم با پديدههاي تازهاي روبهرو هستيم كه از قاعدهمندي و پيوستگي و تكرار سر باز ميزنند، درست برخلاف «الگوي بازگشت» يا به قول نيچه «بازگشت ابدي همان» كه يوسف اباذري در سخنراني اخيرش بهدرستي به آن اشاره كرده است: «به واسطه برخي اقدامات دولت كه حاصل تفكر نئوليبراليسم است، باز تهيدستان در حال آمدن به شهرها هستند تا بتوانند سياست را از دست كساني كه نقش مهمي دارند، بگيرند. براي توضيح بيشتر ميخواهم از ايده نيچه استفاده كنم و توضيح دهم كه سرنوشت ما بازگشت ابدي همان است». تلقي ما از وضعيت يگانه سياسي ايران موجب ميشود كه بينديشیم با شرايط تازهاي روبهرو هستيم و براي درك و دريافت هر آنچه ميگذرد، نياز به تحليل كنشگران طبقات متفاوت جامعه داريم. با اين رويكرد بهسوي توصيف وضعيت موجود گام برميداريم. در توصيف وضعيت موجود و تحليل آن با انبوهي از علتها روبهرو ميشويم كه معلولهاي نگرانكنندهاي را شكل دادهاند. با كشف و شناسايي علتها نميتوان معلولها را از بين برد يا به دشواري ميتوان علت مشخصي را براي معلولها پيدا و ثبت كرد و از طريق آن مانع رويدادهاي بديل شد. براي نمونه علتهاي فراواني براي وقوع يك جنگ پيدا و ثبت كردهاند؛ اما كشف اين علتها و خنثيسازي آنان هرگز مانع وقوع جنگي ديگر نشده است. با تحليل رفتار كنشگران يك جامعه نميتوان به ژرفاي سياست داخلي پي برد. يوسف اباذري در همان سخنرانياش به بيان رابطه روبنا و زيربنا نزد آلتوسر ميپردازد و ميگويد: «ما يك پركتيس سياسي، پركتيس ايدئولوژيك، يك پركتيس علمي و اقتصادي داریم. آلتوسر با روش اسپينوزايي اين چهار پركتيس را با هم وحدت ميبخشد. حرف مهم آلتوسر اين است كه اين چهار پركتيس ناهمزمان هستند. ناهمزماني به اين معنا كه فرد (جامعه) ميتواند از نظر سياسي عقبمانده باشد؛ اما از نظر ايدئولوژيك بسيار پيشرفته عمل كند؛ يعني هيچ تناظر زماني ميان اينها وجود ندارد. بهعنوان مثال من ميتوانم يك اقتصاد بسيار پيشرفته داشته باشم؛ اما از نظر ايدئولوژيك عقبمانده باشم. طبقه متوسط درحالحاضر ممكن است از نظر ايدئولوژيك خواستهاي آزاديخواهانه داشته باشد و اگر برخي مسائلش مثلا آزادي پوشش حل شود، به دنبال شئون بالاتر آزادي یعنی دموكراسي نرود». اينجا نقطه ثقل سخنراني يوسف اباذري است. ورطهاي كه سياست داخلي ايران ناگزير است براي رسيدن به دموكراسيِ واقعي از آن رها شود. با تحليل و پافشاري بر مطالبات اینچنینی نميتوان ساختارها را تغيير داد؛ بلكه مطالبات در ساختارها دچار تقليل ميشوند. بايد رفتار كنشگران جامعه را در ساختار سياسي تبيين كرد و ديد كنشگران جامعه چه اثراتي بر يك ساختار ميگذارند و ساختار چه اثراتي بر كنشگران دارد. ساختارها با قاعدهمندي، پيوستگي و تكرار همراهاند؛ مگر اينكه تغييرات آنچنان گسترده باشد كه منجر به فروپاشي ساختار شود. اين تحول ساختاري همان انقلاب است. چه با خشونت انجام شود و چه بيخشونت، مطالبات تازهاي ايجاد خواهد كرد كه با تغيير ساختار جايمندیشان در سيستم عوض ميشود؛ آنچه در بهمن 57 رخ داد. ساختار كهنه فروپاشيده و ساختار ديگري با جايمندي تازهاي جانشين آن شد. دگرگونيهاي بهوجودآمده تغييراتی اساسي در مطالبات مردم ایجاد کرده و اتحاد تازهاي بين طبقات شكل گرفته است. طبقات فرودست جامعه به طبقه متوسط آن نزديك شدهاند يا برعكس. ديگر از آن حرص و ولع بورژوازي كه تاكنون دغدغه صيانت و سيادت منافع خودش را داشت، كاسته شده است؛ ازآنرو که طبقه متوسط ناخواسته به سمت طبقه فرودست گام برداشته و تفاوتها و تضادهاي آن حداقلي شده است.
بخشي از اين همسويي از سَر ناگزيري و مصائبِ اقتصادي است و بخش ديگر آن ناشی از تحول در شيوه اطلاعرساني و سهولت ارتباط بين طبقات يك جامعه است. گیرم که نوعی پولگرایی حاد دامنگیرجامعه شده است. با اين تفاسير، هنوز طبقات اجتماعي و سياسي ايران از همان قاعدهمندي، پيوستگي و تكرار تبعيت ميكنند.به يك معنا ساختار بر آنان اثر ميگذارد و آنان نيز در ساختار مؤثرند. هرچند در آنارشيِ سياسي بهدشواري بتوان گرانيگاه اين اثرگذاريها را تشخيص داد. چنانکه اباذری سعی دارد آن را شناسایی کند: «تا يك سده پيش هشتاد درصد جامعه ايران روستايي بودند و زندگي افراد نيز روال طبيعي خود را طي ميكرد اما بعد از اصلاحات ارضي، عدهاي از روستاييان كه زمين خود را از دست داده بودند، به شهر آمدند و عده ديگر كه صاحب زمين شدند، نهتنها به ثروتي رسيدند بلكه توانستند نقش مهمي نيز در سياست آن زمان كشور به خود اختصاص دهند. نتيجه اصلاحات ارضي، رهاشدن تهيدستان در شهرها بود كه بهواسطه دخالت دولت پديد آمد. همين عامل باعث شد كه احزاب مستقل و شناسنامهدار به حاشیه بروند که نتيجهاش نوكيسگي و آزادشدن مسير ورود نئوليبراليسم به كشور بود. بعد از اصلاحات ارضی یکسری تهیدستان روستايي آمدند و نقشی مهم در سیاست ایران بازی کردند و نحوه خاصی از سیاست برآمد که ما در حال تکرار آن سیاست هستیم». تفاوت شرايط امروز با گذشته در انباشتِ این تجربه و پايداري ساختار سياسي کنونی است. ترموستات سياسي جامعه كه تنظيمكننده كوره جامعه است از كار نيفتاده. حتي دولتمردان با استفاده از بينظمي موجود در جامعه ميتوانند ساختار سياسي را بهينهسازي كنند. مگر اينكه دست روي دست بگذارند و جامعه يا اعتراضاتِ پراکنده در محوري کنار هم قرار بگیرند و يكديگر را پوشش دهند. دست بر قضا اين اتفاق چندان هم نزدیک نیست. آنچه كنشگران سياسي بر آن تأكيد ميگذارند، همين اعتراضاتی هستند كه حضورشان خارج از ساختار فرض گرفته ميشود، حال آنکه بهدلیلِ بينظمي فضای موجود و فقدان زمینه لازم برای بروز امر سیاسی گردآمدن آنها حول یک محور چندان ممکن نیست، ازاینرو غالب آنها درون نظم موجود استحاله پیدا میکنند و بهنوعي گرفتارِ قاعدهمندي و پيوستگي و تكرار میشوند. اين نوع نگرش تندادن به نگاهي تاريخگرايانه نيست بلكه نوعي معاصربودن با برههاي تاريخي است. با قبول تغييراتي كه رخ داده است آيا ميتوان گفت، ما همعصر دوران مصدقايم و شباهتهايی در وضعيتهاي كنوني ما و آن دوران ديده ميشود؟ يا نه، بايد به دوره مشروطه بازگشت و مؤلفههای شرايط كنوني را در آن زمان جستوجو كرد؟ اين به معناي بازگشتِ تاريخ نيست. اكنونِ تاريخ است. معاصربودن با يك برهه تاريخي است كه ساختارهاي سياسي ايران را ساخته و پرداخته کرده است. هابز همعصري با توسیدید را تجربه كرد، ما همعصري با كدام دوران را تجربه ميكنيم؟ پيوستگيِ وضعيت با گذشته بهمعناي اينهماني آن نيست. به قول والتس، هابز معاصر توسیدید خوانده میشود چون الگوي اين معاصربودن عدم تمركز قدرت در انگلستان است؛ شرايطی که توسیدید، مورخ جنگهاي پلوپونزي در سده پنجم قبل از ميلاد تجربه كرده است. تحليل جغرافياي سیاسیِ ایران کار دشواری است. جغرافیایی كه آميزهاي است از شرايط منطقهاي و جهاني. با توصيفِ صرف کنشهای اعتراضی و دلبستن به كنشگران طبقات اجتماعي ناهمگن بعيد است به راهكار درستي رسيد و براساس آن راهكار دست به تحليل ساختارها زد. آنهم كنشهاي اجتماعي كه برخی تسری پیدا نمیکنند و البته برخی نیز بههم پیوسته و مكمل يكديگرند اما بهدشواري ميتوان ارتباطي ارگانيک بين آنها پيدا كرد. ساختار سياسي ايران هنوز بر لولاهاي خود ميچرخد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.