آرژانتین، برزیل و ونزوئلا
بازگشت آمریکای لاتین به مدار قرن بیستم
مداخله گسترده ایالات متحده و بهبیراههرفتن سوسیالیسم ونزوئلا ترکیب تشکیلدهنده وضعیت امروز این کشور نفتخیز آمریکای لاتین است. آخرین تلاشهای تحت حمایت ایالات متحده برای سرنگونکردن دولت نیکلاس مادورو، رئیسجمهوری ونزوئلا، روز چهارشنبه به هدف آنها نزدیکتر شد؛ یعنی وقتی که خوان گوایدو، رئیس کنگره ملی ونزوئلا، در جمع گروهی از هوادارانش در کاراکاس اعلام کرد ریاستجمهوری را با حمایت ارتش به دست میگیرد و انتخابات آزاد برگزار میکند. گوایدو 35ساله میگوید با تصمیم این پارلمان و بر اساس اختیاراتی که قانون اساسی ونزوئلا به این نهاد داده است، نیکلاس مادورو به دلیل آزادنبودن انتخاباتی که در سال ۲۰۱۸ برگزار شد، مشروعیت قانونی ندارد. بااینحال، مادورو که در سال ۲۰۱۸ در انتخابات پیروز شد، در ابتدای سال ۲۰۱۹ سوگند ریاستجمهوری خورد و رئیسجمهوری رسمی این کشور به شمار میرود. از سوی دیگر، با وجود ادعای گوایدو، ارتش همچنان از مادورو حمایت میکند و وزیر دفاع ونزوئلا نیز در سخنرانی خود از دولت کنونی این کشور حمایت کرد. ساعاتی از ریاستجمهوری خودخوانده خوان گوایدو نگذشته بود که دولت دونالد ترامپ در آمریکا و برخی از کشورهای دستراستی منطقه، از او حمایت کردند. دونالد ترامپ، رئیسجمهوری آمریکا، اعلام کرد خوان گوایدو، رئیس مجلس ملی را که به رهبر جدید مخالفان دولت مادورو تبدیل شده است، بهعنوان رئیسجمهور موقت این کشور به رسمیت میشناسد. ترامپ همچنین گفت اگر دولت ونزوئلا مخالفان را سرکوب کند، آمریکا حق استفاده از همه گزینههای ممکن را علیه آن محفوظ میداند. مایک پمپئو، وزیر خارجه آمریکا، نیز از شورای امنیت خواست شنبه آینده اجلاس فوقالعادهای برای بررسی بحران ونزوئلا تشکیل دهد. در پی حمایت آمریکا از رئیسجمهوری خودخوانده ونزوئلا، نیکلاس مادورو اعلام کرد کشورش روابط دیپلماتیک خود را با آمریکا قطع میکند. مادورو چهارشنبه در میان هواداران خود به دیپلماتهای آمریکایی 72 ساعت فرصت داد خاک این کشور را ترک کنند. بااینحال، آمریکا در پاسخ مشروعیت دولت مادورو را زیر سؤال برد و اعلام کرد طبق همین فقدان مشروعیت، این کشور نمیتواند روابط با آمریکا را قطع کند؛ هرچند روز جمعه وزارت خارجه آمریکا به کارمندان غیرضروری سفارتخانهاش در کاراکاس دستور داد خاک ونزوئلا را ترک کنند. درعینحال، رسانههای جریان اصلی این رویداد را بهعنوان احیای دموکراسی در این کشور آمریکای لاتین پوشش دادند و تنها اشاره گذرایی به راهپیمایی هواداران حامی دولت مادورو کردند. از آن سو، برخی رسانههای هوادار نیکلاس مادورو نیز با اشاره به سلسله تلاشهای آمریکا برای سرنگونکردن دولت چپگرای مادورو در ونزوئلا، تحولات اخیر را کودتای ایالات متحده در این کشور خواندند. واقعیت اما پیچیدهتر از این یا آن تحلیل سرراست به نظر میرسد. واقعیت این است که سابقه کودتاهای آمریکا در کشورهای آمریکای لاتین و سرنگونکردن رهبران قانونی این کشورها، بر هر تحلیلی بهدرستی سایه میافکند. این کودتاها نه حاصل توهم ناظران چپگرا بلکه واقعیت عیانی هستند که وضعیت کشورهای آمریکای لاتین را دستخوش تغییری به نفع سیاستهای آمریکا کرده است. از زمان بهقدرترسیدن هوگو چاوز، رئیسجمهوری چپگرای ونزوئلا در سال 1999، تلاشهای آمریکا برای سرنگونکردن او آغاز شد، اما هر بار ناکام ماند. چاوز با وعده مبارزه با نابرابری، سرمایهگذاریهای اجتماعی و کاهش فقر به قدرت رسید و در سالهای ریاستجمهوریاش به بسیاری از این وعدهها تحقق بخشید. بهقدرترسیدن چاوز موجی از دولتهای چپگرا را در این منطقه به دنبال داشت. از آن زمان، اگرچه بسیاری از این کشورها بار دیگر به راست چرخیدند، اما ونزوئلا همچنان در دست دولتی چپگرا باقی ماند. بااینحال، با رویکارآمدن نیکلاس مادورو در ونزوئلا که بهعنوان میراثدار چاوز به قدرت رسید، سیاستهای سوسیالیستی رو به افول گذاشت و کار به آنجا رسید که بسیاری از هواداران چاوز، مادورو را به خیانت به میراث او متهم کردند. عمق بحران اقتصادی ونزوئلا را با هیچ معیاری نمیتوان کماهمیت جلوه داد. تورم در ونزوئلا در سال 2018 به بیش از یک میلیون درصد رسید و طبق پیشبینیها، این روند صعودی ادامه دارد. هرچند دولت ونزوئلا آمار صندوق بینالمللی پول را بیاعتبار میخواند، ولی آماری از خود دولت در دسترس نیست. با این همه بیتوجه به این آمار میتوان گفت که ونزوئلا اکنون با تورمی افسارگسیخته روبهروست. این در حالی است که ارزش واحد پول این کشور نیز هر روز کمتر از دیروز میشود و دستمزدها هم به همین ترتیب ارزش خود را از دست میدهند و در ادامه فقر نیز رو به افزایش است. رهبری ضعیف مادورو در کنار برخی عوامل بیرونی، جای دفاعی برای بسیاری از تحلیلگران چپگرا باقی نگذاشت. کاهش قیمت نفت که اقتصاد ونزوئلا به آن متکی بود، در کنار نبود کاریزما و همچنین تحریمهای سنگین آمریکا علیه ونزوئلا را میتوان عوامل بیرونی اصلی در تضعیف دولت مادورو به شمار آورد. نقش خود مادورو نیز در رسیدن به چنین وضعیتی کمرنگ نبود. او از سرمایه خارجی در کنار طبقه حاکم سرمایهدار این کشور حمایت و با بازپرداخت بدهیهای خارجی، ریاضتهای سختی را به طبقه کارگر ونزوئلا تحمیل کرد. در طول بحران، دولت مادورو از ارائه واکنشی منسجم ناتوان بود و بهجای آن، به آشوب میافزود. مادورو مرتب وزرا را عوض میکرد و کمیسیونهایی تشکیل میداد که پس از چندی ناگهان ناپدید میشدند. به باور بسیاری از تحلیلگران، این واکنشها بیشتر اقداماتی برای حل درگیریهای داخلی دولت به نظر میرسید تا حلوفصل فقر و نارضایتیهای در حال رشد. در دولت مادورو، ارتش نیز به بخش نظامی ثروتمندی بدل شد که هم در سیاست نقش دارد و هم در اقتصاد. پیش از این، چاوز نیز برنامهای برای اتحاد ارتش و مردم داشت تا از این طریق ارتش در خدمت منافع اکثریت باشد، اما مادورو با ایده حفاظت از قدرت خود، این امتیازات را به ارتش این کشور اعطا کرده؛ هدفی که امروز و با حمایت ارتش از دولت مادورو، ظاهرا محقق شده است. با این همه، به باور بسیاری از ناظران، عملکرد ضعیف مادورو نمیتواند مداخله آمریکا و دیگر کشورها را در ونزوئلا توجیه کند. به نظر میرسد تنها راه خروج از بحران امروز ونزوئلا و تحدید مداخله آمریکا، در گرو بسیج طبقه کارگر این کشور، مستقل از این و آن، است؛ چنین مبارزهای اگرچه بعید، ولی ضروری است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.