|

سياست تهي‌دستان

در کشورهای خاورمیانه که فعالیت‌های جمعی و سازمان‌یافته بی‌رمق و شورش‌های شهری موقتی و در معرض سرکوب‌ است، تهی‌دستان شهری برای مقابله با نیروی تصاحب‌گر بازار به استراتژی «پیشروی آرام» روی می‌آورند. گروه‌های فاقد امتیاز نه به شیوه‌های رسمی که عمدتا از آن طرد شده‌اند؛ بلکه با كنش‌های عادی روزمره در قلمرو‌های «غیر‌رسمی» حضور خود را برای بهبود زندگی‌شان ابراز می‌کنند و ترتیبات قدرت را متزلزل می‌کنند. كتاب «زندگي روزمره تهي‌دستان شهري» شرح روایت زندگی تهی‌دستان شهری در اوایل دهه نود، به‌ويژه سال‌های 1390- 1392 است كه نويسنده آن را «انقلاب اقتصادی» در ايران مي‌نامد؛ يعني دوره‌ای که برنامه‌های نولیبرال به نحو پر‌شتابی قلمروهای متنوعی از زندگی تهی‌دستان را در‌نوردید. البته اين روند از اوايل دهه هفتاد در ایران با تجدید ساختار نولیبرالی آغاز شده بود كه در آن دولت‌ها به‌تدریج از مسئولیت‌های اجتماعی عقب نشستند و نیروی بازار را بر زندگی تهی‌دستان مسلط كردند. هدف از اين تحقیق كه موضوع پايان‌نامه دكتراي نويسنده است، مطالعه سیاست زندگی روزمره مردمان عادی در مواجهه با محروم‌سازی نولیبرالی در قلمروهای معیشت، کار و مسکن است. اینکه آنها برای ادامه بقا و بهبود‌بخشیدن به زندگی‌شان چه شیوه‌های عملی را به کار گرفتند و به چه نتایجی رسیدند. روش‌شناسی این تحقیق کیفی و رویکرد آن مردم‌نگاری میدانی است و برای تولید و گردآوری داده‌های شفاهی و مکتوب از روش‌های مصاحبه، مشاهده میدانی و تحلیل اسناد استفاده شده است. کانون پژوهش متناسب با موضوع بحث، حاشیه پایتخت (عمدتا شهرهای سلطان‌آباد و اکبرآباد و مناطق مجاور آن) و نیز شهر تهران انتخاب شده است. كتاب نشان می‌دهد با عقب‌نشینی تدریجی «دولت اجتماعی» و پیشروی بازار به زندگی معیشتی تهی‌دستان، قلمروهای حاشیه‌ای برای بقا شکل گرفت و گسترش یافت، خیریه‌هاي متعدد براي تأمين نیازهای فوری و اضطراری تهی‌دستان به وجود آمد و «بازار خودمانی» شكل گرفت تا به تهی‌دستان کمک کند مایحتاج روزمره و کالاهای مصرفی خود را سهل‌تر خریداری کنند. همچنین به نحو فزاینده خیابان‌ها مکانی برای امرار معاش خلاقانه گروه‌های بی‌کار و کم‌درآمد شد و حاشیه شهرها به محلی برای سرپناه و بازتولید اجتماعی. با‌وجود‌این، داستان زندگی تهی‌دستان در سال‌های اخیر گویای آن است که از درون تضاد قدیمی «نظم شهری» به‌عنوان کانون کشمکش تهی‌دستان و دولت تضاد نیرومندتری سر برآورده است. حضور و شیوه زندگی فرودستان در قلمروهای «غیر‌رسمی» یا حاشیه‌ای که استراتژی محروم‌ماندگان برای تاب‌آوردن در برابر سختی‌ها است، تکیه‌گاهي برای دست‌اندازی نیروهای بازار شده است. موضوع ديگري كه نويسنده به آن مي‌پردازد، سياست‌هاي پوپوليستي در دهه 1380 است. او با بررسي تجربه دیگر كشورها به اين نتيجه مي‌رسد كه در این سال‌ها با وجود آنچه در صحنه سیاسی تحت عنوان نبرد میان تعدیل اقتصادی به‌عنوان سیاست اقتصادی نولیبرال و پوپولیسم به چشم می‌خورد، در عمل تعدیل ساختاری و پوپولیسم دست در دست یکدیگر داشته‌اند و نیروهای نولیبرال به‌تنهایی قادر به جلب رضایت مردم و پیشبرد سیاست‌های خود نبودند و با ائتلاف با پوپولیسم شکل انعطاف‌پذیری از برنامه تعدیل ساختاری را به اجرا گذاشتند. این ائتلاف نه‌فقط در ایران؛ بلکه در آمریکای لاتین و اروپای شرقی هم اتفاق افتاده و هدف آن آشتی‌دادن مردم با برنامه‌های تعدیل ساختاری بوده است. در واقع مهم‌ترین نیروهای پیش‌برنده تعدیل ساختاری در این کشورها عبارت بوده از: ائتلاف سیاسی ناهمگن میان فقرا و گروه‌های مسلط؛ ایدئولوژی پرخاشگرانه عوام‌پسند و بازتوزیع گزینشی میان توده‌های بی‌شکل. نويسنده در مقدمه توضيح مي‌دهد كه بینش نظری خود را در این پژوهش از آصف بیات گرفته است. بيات در كتاب «سياست‌هاي خياباني» به اين موضوع پرداخته كه تهی‌دستان سازمان‌یافته نیستند و سیاست‌های آنها به صورت اقدامات شخصی در زیست‌جهان‌های فرعی بروز می‌کند؛ اما تهی‌دستان منفعل نیستند و عاملیت دارند و سیاست آنان پیشروی آرام در زمینه بازتوزیع امکانات از طریق کسب امکانات غیرقانونی یا غیرعادی است. نویسنده نيز با بررسي محله‌هاي حاشيه‌اي تهران در سال‌هاي اخير مواردي از اين نوع شيوه‌هاي مقاومت را مثال مي‌زند: مقاومت در مقابل قطع یارانه آب و برق و گاز از طریق نپرداختن که منجر به تقسیط بدهی‌ها شد؛ آنها که قادر یا مایل به پرداخت اقساط نبودند، با روش‌هایی مثل چانه‌زنی، تبانی با مأموران و نزاع‌های فردی و جمعی قطع خدمات را به عقب می‌انداختند؛ هرچند نهایتا مجبور به پرداخت می‌شدند. استراتژی بازار خودمانی از خرید نسیه که منافع فروشنده و خریدار هر دو را تأمین می‌کرد تا نپرداختن بدهی و تغییر محل زندگی؛ خریدن زمین و ساختن تدریجی بدون مجوز؛ گرفتن مجوز و ساختن خلاف مجوز (اضافه‌کردن طبقات ...)؛ اجاره‌نشینی در خانه‌های ارزان‌قیمت بساز‌‌‌بفروش‌ها و بالاخره تبدیل خیابان به محل کسب‌و‌کار با گسترش دست‌فروشی در همه‌جا و راه‌اندازی حمل‌ونقل با موتور‌سیکلت. کتاب در هفت فصل و یک نتیجه‌گیری تدوین شده است. فصل اول به توضيح برخي مفاهيم اصلي مرتبط با بحث يعني «نوليبراليسم»، «غيررسمي‌سازي» و «پيشروي آرام» پرداخته و با در‌نظر‌گرفتن مسئله محوري اين كتاب مطالعات رايج درباره تهي‌دستان را بحث و بررسي كرده است. سپس به شرح رويكرد نظري و روش‌شناختي براي مطالعه زندگي روزمره تهي‌دستان پرداخته است. فصل دوم، از چشم‌انداز منافع طبقات پايين، به ظهور و گسترش نوليبراليسم در جامعه ايران در پيوند با نظام پوپوليستي حاكم توجه كرده و تصويري كلي از تحولات اجتماعي دوران پس از جنگ به دست داده است. فصل سوم نشان می‌دهد که چگونه حجم انبوهی از خیریه‌ها به وجود آمد و بقای مردم به امری خیریه‌ای بدل شد و ماهيت محافظه‌كارانه خيريه‌ها رويارويي تهي‌دستان را با دولت و نهادهاي نظم شهري اجتناب‌ناپذير كرد. در فصل چهارم تقلاهاي فردي و جمعي محروم‌شدگان شهري در مكان‌هاي عمومي محل سكونت‌شان دنبال مي‌شود. فصل پنجم و ششم به مهم‌ترين استراتژي تهي‌دستان براي خريد مايحتاج مصرفي روزانه يعني خودماني‌سازي بازار مي‌پردازد و نشان مي‌دهد كه چگونه مناسبات غيررسمي دادوستد در محلات فقيرنشين به ميداني براي شورش خاموش نان بدل شد. بسيج موتورسواران معيشتي، به‌عنوان گروهي جديد از كارگران غيررسمي خياباني و اينكه چگونه پيشروي و فعاليت گسترده اين گروه از رانده‌شدگان اجتماعي در شهر به منازعه تهي‌دستان و قدرت در فضاي عمومي شكل جديدي بخشيده، موضوع فصل هفتم است. در بخش پاياني نيز نويسنده مي‌كوشد يك جمع‌بندي از زيست تهي‌دستان ايراني ارائه دهد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.