بدون ساختار، رفتاري ممکن نيست
اکبر قراخاني بهار
«سيستم» واژهاي رايج تقريبا در همه زبانهاست، جزء هزار واژه بسيار رايج در زبان انگليسي است و در همه حوزههاي دانش بشري نيز کاربرد دارد. اين گستردگي استفاده نشان از آن دارد که «سيستم» بيش از آنچه نامي براي دستگاهي نظير «کامپيوتر» يا «تهويه مطبوع» باشد، حامل يک «مفهوم» است. بر اساس تعابير متعدد در فرهنگهاي لغات مختلف، سيستم مجموعهاي از چيزهاي مرتبط به هم به عنوان يک کل با ترتيب خاص و عملکننده به روش خاص است. سيستم را در فارسي «نظام»، «دستگاه»، «منظومه»، «سامانه»، «نظم»، «ترتيب»، «قاعده»، «روش» و برخي واژههاي مترادف ديگر نيز ترجمه کردهاند.
سيستم و تفکر سيستمي عنوان کلي مفاهيم و ابزارهاي قدرتمندي هستند که براي تبيين جهان و بررسي تقريبا هر چيز موجود در آن (در قالب کليتهايي شامل اشيا و نظم حاکم بر آنها و رويدادهاي مرتبط با اشيا و قاعده حاکم بر آنها) به کار گرفته ميشوند. از اين ديدگاه، چيزهاي مورد توجه ما در بررسيهاي مختلف به عنوان سيستم، غالبا داراي ساختار (شامل مجموعهاي از «اجزای مرتبط به هم» با «نظم» خاص خود)، رفتار (شامل مجموعهاي از «اعمال مرحله به مرحله» با «قاعده» خاص خود) و انتظام (شامل نظم ساختاري و قاعده رفتاري) به عنوان يک کل هستند. رفتار با ساختار ممکن ميشود. بدون ساختار، رفتاري ممکن نيست. همچنين ساختار و رفتار نيز با يک انتظام معين ممکن ميشوند. بر اين اساس، «سيستم» در کليترين مفهوم خود شامل هر چيز «عيني» يا «ذهني» متشکل از «اجزای مرتبط به هم» به عنوان يک «کل» داراي «ساختار»، «رفتار» و «انتظام» خاص خود است. انتظام سيستم شامل «نظم ساختاري» و «قاعده رفتاري» حاکم بر آن است و کليت يک سيستم بيش از مجموع صرف تشکيلدهندههاي آن است. براي حفظ کليت سيستم، ساختار آن بايد «حفظ» و رفتار آن بايد «کنترل» شود. به اين دلیل سيستمها داراي «سازوکار حفاظت و کنترل» خاص خود هستند. سيستمها غالبا در قالب يک «سيستم ايستا» داراي «کاربرد»، در قالب يک «سيستم پويا» داراي «کارکرد» و در قالب يک «سيستم ارگانيک/ زنده» داراي «هدف» معيني هستند. «کاربرد» غالبا با ساختار داراي نظم جبري با عامليت ماده (مثل يک ابزار کار) همراه است. «کارکرد» غالبا از ساختار و رفتار داراي نظم و قاعده جبري با عامليت ماده و انرژي (مثل يک درِ معمولي) ناشي ميشود. «هدف براي رسيدن» نيز غالبا با ساختار و رفتار داراي نظم و قاعده جبري با عامليت ماده و انرژي از يک طرف و نظم و قاعده اختياري با عامليت اطلاعات از طرف ديگر (مثل يک موجود زنده) ممکن ميشود. بنابراين ميتوان گفت که در عمل و بسته به شرايط، ممکن است منظور ما از سيستم فقط شامل يکي از اين وجوه سهگانه ساختار، رفتار يا انتظام يا ترکيبي از آنها باشد. سيستم و تفکر سيستمي از ترکيب دو جريان عمده قديمي در نحوه برخورد با جهان به وجود آمده است. اين دو جريان شامل «جزءگرايي» و «کلگرايي» هستند. جزءگرايي روي اجزای تشکيلدهنده اشيا تأکيد دارد. در صورتي که تأکيد کلگرايي روي کليت ناشي از مرتبطبودن اجزاي تشکيلدهنده اشيا براي تحقق يک هدف يا ارائه يک رفتار است. از ديدگاه سيستمي، ساختارها به خاطر رفتارهايشان مهم هستند. به اين دلیل در سيستم و تفکر سيستمي به خاطر امکان بروز رفتار به وسیله ساختار در قالب کل، بر کليت تأکيد ميشود. «تفکر سيستمي» همچنين از بعد «سازمان» و «مديريت» نيز قابل طرح است. «سازمان» با ساختار و نظم ساختاري و رفتار و قاعده رفتاري مرتبط است. «مديريت» با حفاظت ساختار و نظم ساختاري و کنترل رفتار و قاعده رفتاري در ارتباط است. به اين دليل است که سيستم و تفکر سيستمي در علوم سازمان و مديريت نيز مورد توجه مخصوص هستند. امروزه در بسياري از موارد، منظور از «فقدان سيستم» به مفهوم «فقدان نظم در ساختار، قاعده در رفتار و سازوکاري براي حفاظت ساختار و نظم ساختاري و کنترل رفتار و قاعده رفتاري» است. به اين دلیل، يکي از وجوه مهم دوراني که در آن به سر ميبريم، توجه به ابعاد سازماني و مديريتي در اشيا و رويدادهاي مرتبط با آنها است. در واقع يک سر منظور از سيستم، تلقي ما از اشيا و رويدادها در جهان پيراموني ماست. به اين دليل است که گاه براي يک چيز وقتي از منظرهاي متفاوت به آن توجه ميشود، سيستمهاي متفاوتي در نظر گرفته ميشود. اين تلقي ممکن است با تغيير نگاه يا مرور زمان همچنان معتبر بماند يا اعتبار خود را از دست بدهد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.