پشت آينه رصدخانه ملي ايران
پوريا ناظمي
محمود قمي معروف به مشاورالملک، در زمره دانشجوياني بود که به خرج و هزينه دولت قاجار به اروپا اعزام شد تا دانش نوين بياموزد و به ايران بازگردد. اين روندي بود که در قالب تلاشهاي اميرکبير براي اصلاح امور ايران ردهبندي ميشود؛ تلاش براي آموختن آنچه غرب را غرب کرده است و بازگرداندن آن به ايران، تا ايران بتواند بر شام تاريک عقبماندگي خود چيره شود. اين تلاشها ايران را با دنياي تازهاي آشنا کرد، اما تغييري بنيادي در روند اجتماعي و رشد جامعه پديد نياورد. شايد به اين دليل که آن دانش قله کوه يخي بود که به مرور زمان شکل گرفته و بزرگ شده، ولي از ديد ما پنهان مانده بود. محمود قمي در آن سالها در فرانسه و بلژيک ايام سپري کرد. در پليتکنيک فرانسه درس خواند و به روايتي -که البته سندش جز روايت رسانههاي آن روز ايران نيست- مدتي نيز در رصدخانه پاريس همکاري کرد و به بلژيک رفت و اندکي در آنجا به ادامه تحصيل نجوم پرداخت و در بازگشت به ايران علاوه بر آموختههاي خود تعدادي ابزار رصدي آن روز را به سوغات آورد. شرح درسخواندن او و ديگر دانشجويان ايراني در روزنامه دولت عليه ايران منتشر ميشد و مردم هم در جريان زندگي او قرار ميگرفتند. او به ايران برگشت و علاوه بر برگزاري چند شب رصدي براي ناصرالدين شاه بر فراز شمسالعماره تهران، به او پيشنهاد ساخت رصدخانه سلطنتي را داد؛ رصدخانهاي که برمبناي اصول نجومي مدرن ساخته شود و محلي براي آموزش و همکاري نجومي در ايران باشد. شايده ايده مشاورالملک اين بود که با توجه به هزينهاي که براي تحصيلش شده، طبيعي است که سرمايهگذار بخواهد از آن سرمايه برداشتي کند. وگرنه چه سودي دارد کسي را براي تحصيل نجوم عازم اروپا کنند و هزينه او را بدهند و وقتي برگشت همه آموختهاش را ناديده بگيرند؟ اين همان اتفاقي بود که رخ داد. پاسخ ناصرالدين شاه به اين درخواست مشاورالملک مکتوب شده است: «پول را نبايد خرج هوا کرد». مشاورالملک به اداره تلگراف و پس از آن سفيري ايران در عراق منصوب شد و در نهايت نماينده مجلس اول شد و از او جز چند رساله و کتاب و تلسکوپهايي که از اروپا آورده بود و اکنون در موزههاي تهران است و گاهي از آن به عنوان دکور برنامههاي علمي استفاده ميشود، چيزي نماند. ايران که روزگاري يکي از ميزبانان رصدخانههاي بزرگ -غيراپتيکي- جهان بود، رؤياي بهدستآوردن ابزاري مدرن براي رصد و مطالعه تازه آسمان را با خود در طول تاريخ حمل کرد. از زماني که ناصرالدين شاه آن جمله را به مشاورالملک گفت تا امروز دو بار ساختار حکومت ايران تغيير کرده و بيش از صد سال گذشته است. حتما در اين مدت بايد چيزهايي ياد گرفته باشيم. بايد اندکي از سازوکار دنياي علم مدرن و نهادهاي علمي آموخته باشيم و اندکي در نگاه و ديدمان به اين دنياي همزمان غريبه و آشنا، پيشرفت اتفاق افتاده باشد. پروژه رصدخانه ملي ايران که اين روزها در سکوت پيش ميرود، نهتنها به اين دليل که پروژه علمي بزرگي در مقياس ايران است، اهميت دارد بلکه به اين واسطه که تاريخ تلاشي طولاني را در پس خود دارد و از سوي ديگر گروهي از علاقهمندان پرشور را در اطراف خود دارد، معيار و سنجه قابل توجهي براي بررسي در وضعيت لايههاي زيرين دنياي علم ماست. ايران که قرار است تا سال ۱۴۰۴ پرچمدار علم در منطقه باشد، در اين پروژه توان و حدود خود را ميسنجد و به همين دليل هم دنبالکردن داستان اين رصدخانه براي کساني که به فضاي علمي و مديريت علم در ايران علاقهمند هستند، داستان مهمي است. متأسفانه منابع اندکي درباره روند ساخت اين پروژه وجود دارد که البته مخصوص اين پروژه نيست. در اين فضاي کمبود منابع، هر چشماندازي درباره اين داستان ميتواند ارزشمند باشد و به همين دليل هم يادداشتهاي روزانه دکتر رضا منصوري، مدير سابق اين پروژه که در وبسايت وي منتشر شده، فوقالعاده ارزشمند است. اين اهميت، فارغ از شخص است. روزنوشتهايي که بخش نخست آن منتشر شده است، نيمنگاهي به داستانهايي دارد که پشت پرده مديريت جريان علمي در ايران ميگذرد. اي کاش ديگر مديران علم نيز چنين متنها و يادداشتهايي را براي انتشار عمومي آماده ميکردند. يکي از مشکلات جدي ما در زمينه توسعه شايد عدم مستندسازي، عدم ثبت تجربهها و تکرار مکرر خطاها باشد. به همين دليل فارغ از هر نقد و نظري که به فرد وجود دارد، چنين متنهايي براي درک بهتر وضع موجود و آموختن و پيشرفتن و البته نشاندن رؤياهاي خود در قامت تواناييهاي موجود مفيد است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.