|

وقتی فضا باز باشد، ترسی وجود ندارد

هوشنگ ماهرویان

جهانی که در آن زندگی می‌کنیم، جهانی است که دیگر نمی‌توان نظری را در آن سانسور کرد. انقلابی در وسایل ارتباط جمعی رخ داده که سانسور را غیرممکن کرده است. با ایمیل می‌توان هزار صفحه کتاب را در چند ثانیه از آن سوی دنیا به این سو فرستاد و پرینت گرفت و خواند. اکنون با وجود فضای مجازی و اینترنت و ماهواره و حتی وسایل قدیمی مانند فکس دیگر اندیشه و فکر کنترل‌کردنی نیست و اصلا نباید هم کنترل شود. اگر مطلبی را از طریق تلگرام نتوان ارسال کرد، از طریق شبکه‌های اجتماعی دیگر می‌توان فرستاد و اگر جلوی آن هم گرفته شود، راه‌های دیگر مانند ایمیل باز است و اگر اصلا اینترنت نباشد، شبکه‌های ماهواره و انواع و اقسام راه‌های دیگر برای انتشار اخبار و اطلاعات و فیلم‌ها و متون و افکار پیدا می‌شود. نکته مهمی که باید به آن توجه کرد، این است که هر مطلبی، هر نوشته‌ای و هر کتابی هم اگر سانسور یا قدغن شود، زیرزمینی می‌شود و آنچه زیرزمینی بشود، خطرناک خواهد بود. اندیشه‌ها باید پخش شده و نقد و بررسی شود تا هرکسی نظر خود را درباره آنها بگوید. برای نمونه، این روزها در کتاب‌فروشی‌ها می‌توان ترجمه‌های متعدد از مارکس یا منتخب آثار لنین را پیدا کرد و هرکس بخواهد پول می‌دهد و می‌خرد و می‌خواند. آن زمان که ما دانشجو بودیم، پیش از انقلاب، چون این آثار مخفی بود، برای عده‌ای حکم کتاب مقدس را پیدا کرده بود. به یاد دارم یک نسخه خلاصه‌ای از کتاب «کاپیتال» مارکس در کتابخانه دانشکده بود که دانشجویان می‌ترسیدند آن را بگیرند و بخوانند؛ چون تصور می‌کردند که ساواک نام خواننده آن را پیدا می‌کند. تلاش برای جلوگیری از انتشار افکار، بدترین و بزرگ‌ترین حرکت منفی است. بزرگ‌ترین ایراد نظام شاه سانسور بود که خود از طریق سانسور، مطالبی را ویژه می‌کرد. کار به جایی رسیده بود که رژی دبره و کتاب سرخ مائو برای عده‌ای مقدس شده بود. عده‌ای می‌نشستند و جمله‌های چنین کتاب‌هایی را شبانه حفظ می‌کردند. چنان وضع ابلهانه‌ای پیش آمده بود که کنفدراسیون در خارج از کشور چنین مطالبی را ترجمه می‌کرد و با حروف بسیار ریز چاپ می‌کرد و اگر کسی آن نوشته‌ها را می‌آورد و از او می‌گرفتند، دو، سه سال در زندان بود و اگر نمی‌توانستند بگیرند، مخاطبان این حروف را با ذره‌بین بزرگ می‌کردند و می‌خواندند و در چنان شرایطی فکر می‌کردند که مثلا حرف مائو خیلی درست و بی‌نقص است؛ اما اگر می‌گذاشتند آن مطالب چاپ بشود، به‌راحتی می‌شد آن را نقد کرد. می‌شد بحث کرد و گفت اگر سیاست مائو ادامه پیدا می‌کرد، به مرگ یک‌سوم جمعیت چین منجر می‌شد. سیاست انزوا و حرکات رادیکال و تند او عملا جامعه را به سوی انزوای اقتصادی می‌کشید و بسیار خطرناک بود و بالاخره وقتی دنگ شیائو پنگ آمد، ورق برگشت. مگر آن حرف‌ها چه ارزشی داشت که ساواک شاه از آن می‌ترسید و برای خواندنش افراد را زندانی می‌کرد؟ وقتی فضا باز باشد، خطر و ترسی وجود ندارد. ترس زمانی به وجود می‌آید که یک مطلب و فکر زیرزمینی بشود. مطلب زیرزمینی هم به زیر پوست شهر می‌رود و ممکن است ناگهان آتش بگیرد. اگر دفاعیات خسرو روزبه آزادانه پخش می‌شد، حزب توده نمی‌رفت دفاعیه او را تغییر بدهد و به شکل قلب و تحریف‌شده و با حذف ترور محمد مسعود منتشر کند. شاملو هم تحت تأثیر آنچه خوانده بود، شعر گفت و بعد از چندین دهه که متوجه شد او محمد مسعود را کشته است، شعر خود را پس گرفت (موضوعی که در مجموعه «در جدال با خاموشی» شاعر فقید به آن اشاره شده است). این حرکت اعدام و سرکوب و ترسیدن از اندیشه، حرکت اشتباهی بود و به ضرر حوزه حکومتی تمام شد. بزرگ‌ترین اشتباه شاه و ساواک همین بود که جلوی چاپ و انتشار اندیشه را گرفته بودند. اگر فضا باز باشد و اپوزیسیون اجازه داشته باشد که این حرف‌ها را بزند و این مطالب چاپ بشود و روی دکه و پشت ویترین کتاب‌فروشی برود، دیگر آن جنبه مخفی را پیدا نمی‌کند. روشن است که می‌توان آن را خواند و مخالفش را هم خواند. اگر فضا باز بود، جامعه به آن سمت نمی‌رفت. الان هم آقای روحانی به نکته درستی اشاره کرده است. سانسورو فیلتر‌کردن همیشه کار غلطی بوده و هست و آقای روحانی روی نکته مهمی انگشت گذاشته و حرف درستی را مطرح کرده است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.