پرسش از بیتفاوتی اجتماعی
حسین شیخرضایی، ایرانآنلاین: برای همه ما پیش آمده که در مواردی نتوانستهایم در جامعه اثرگذار باشیم و حضور و عدم حضور ما تفاوتی ایجاد نکرده است. «بیتفاوتی» میتواند در زمینههای اجتماعی، سیاسی، مدنی و... باشد که هر کدام دلایل متفاوتی دارد. اما در این بحث میخواهیم صرفا بر علل «بیتفاوتی اجتماعی در ایران» متمرکز شویم هرچند این بیتفاوتی خاص جامعه ما نیست و در زمینه سیاسی و اجتماعی تقریبا یک پدیده فراگیر است. از اینرو، جوامع مختلف همواره در تلاش بودهاند راهحلهایی برای آن بیابند. 1. پرسش اساسی در رابطه با «بیتفاوتی اجتماعی» این است که بین دو قطب «بیتفاوتی» و «همدلی» کدام یک طبیعت ماست؟ در نیمه دوم قرن بیستم مطالعاتی در حوزه عصبشناسی انجام شد و طی آن پدیدهای در مغز ما کشف شد که به اصطلاح به آن «نورون آیینهای» میگویند. این نورون منحصر به انسان نیست و در پرندگان، شامپانزهها و میمونها هم وجود دارد، هرچند در انسان از سطح بالاتری برخوردار است. وقتی انسان کاری انجام میدهد، بخشی از مغزش فعال میشود. اما کاری که «نورون آیینهای» انجام میدهد این است که اگر ببیند موجود دیگری همان عمل را انجام داده درحالیکه خودش به آن عمل اشتغال نداشته، باز هم همان بخش از مغزش فعال میشود. برای مثال، اگر به یک شیء داغ دست بزنیم و دستمان بسوزد بخشی از مغز فعال میشود و اگر ببینیم کسی دستش را به یک شیء داغ زد و دستش سوخت باز همان بخش از مغزمان فعال میشود، چنانکه گویی خودمان به آن دست زدهایم. به تعبیری، مغز از آنچه میبینیم تقلید میکند. بنابراین به نظر میرسد ما بهلحاظ بیولوژیک مجهز به سختافزاری در مغزمان هستیم که به ما کمک میکند تا احساس دیگران را در مغزمان شبیهسازی کنیم. اگر بخواهیم به این پرسش پاسخ دهیم که «بیتفاوتی» یا «همدلی» کدام یک طبیعی است، باید گفت تاریخچه تکامل ما به صورتی است که ما با قدرت «همدردی» به دنیا میآییم. البته باید بدانیم «همدردی» با «همدلی» تفاوت دارد و نقطه مقابل «بیتفاوتی» «همدلی» است نه «همدردی». «همدلی» یعنی بتوانیم از آن احساس برآمده از «همدردی» فاصله گرفته و کاری برای طرف مقابل انجام دهیم، اعم از تسلیدادن و غیره. «همدلی»داشتن انسان به این معنا نیست که ما به شکلی ناب از آن برخورداریم بلکه برای داشتن رفتاری همدلانه نیاز به آموزش داریم و در این فضا «فرهنگ» نقش تعیینکنندهای در تقویت یا تضعیف آن دارد. بسیاری از جوامع به دو دلیل برنامههایی را برای تقویت حس «همدلی» در دستور کار خود قرار دادهاند. نخست آنکه اخلاق از جایی شروع میشود که ما با «دیگری» طرف میشویم و اخلاق هیچگاه برای انسان منفرد تعریف نمیشود. مهمترین پایه اخلاق یا «اصل زرین اخلاق» این است که «خود را در موقعیت دیگری بگذار و متناسب با حسی که در آن موقعیت داری با دیگری برخورد کن». به نظر میرسد پایه این قاعده اخلاقی «همدلی» است. دوم اینکه وقتی میتوان نسبت به جامعه دغدغهمند بود که «مهارت همدلی» را یاد گرفته باشیم. 2. از اموری که میتواند همدلی را در ما تقویت کند «ادبیات» و «تئاتر» است. ادبیات داستانی بهترین وسیله برای ورود به «جهان ذهن دیگری» است که جهان را از دید شخصیتهای مختلف برای ما تصویر میکند. در تئاتر نیز ما فرصت داریم به جای دیگری نقش بازی کنیم. متأسفانه در کشور ما «ادبیات» و «نمایش» اموری تجملی پنداشته میشوند و چندان به آنها وقعی گذاشته نمیشود. بنابراین، اگر در نظام تعلیم و تربیتمان نمایش و ادبیات را حذف کنیم، محصول این نظام چیزی جز افراد بیتفاوت نیست چون ما همدلی را آموزش ندیدهایم. 3. متفکران بسیاری همچون هانا آرنت درخصوص چرایی «بیتفاوتی اجتماعی» اظهارنظر کردهاند. اما آسیبشناسی اینکه چرا در جامعه در برهههایی خاص «بیتفاوتی اجتماعی» اوج میگیرد، باید با توجه به بافت و ساختار جامعه صورت بگیرد. این یک مطالعه موردی است درحالیکه تقویت همدلی یک «امر عمومی» است. اگر بپذیریم سطح بیتفاوتی اجتماعی در ایران زیاد است، مهمترین عامل ایجادکننده آن نبود نهادهای حائل بین حکومت و توده مردم است. تقریبا تمام ما به شکلی کاملا فردگرایانه و منفرد از دیگران زندگی میکنیم و خود را به جایی متعلق نمیدانیم. مفهوم «طبقه» و «محله» از بین رفته و کسی نمیتواند وضعیت اجتماعی را با مفاهیمی همچون طبقه بررسی کند. شاید «سبک مصرف» امروزه ما بتواند وضعیت اجتماعی افراد را نمایش دهد. مفهوم سندیکا در کشور از کار افتاده و از آن مهمتر هر نوع سازمان مردمنهادی تضعیف شده. پیشفرض این است که دولت باید بر این فضای حائل نظارت کند و همهچیز تحت نظارت او باشد. بدون این فضاهای حائل هیچکدام از ما توانایی حل مسائلمان را نداریم و در نتیجه احساس درماندگی میکنیم. یکی از اثرات بیتفاوتی اجتماعی «درماندگی» و «دلزدگی» است که امروزه همه ما در سطح جامعه با آن روبهروییم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.