|

ايستادن با ترامپ بر لبه پرتگاه

مدير برنامه مطالعات جهاني مرکز بررسي‌هاي استراتژيک رياست‌جمهوري

دونالد ترامپ بي‌آنکه کمترين نگراني از واکنش تلافي‌جويانه ايران به خود راه دهد، وعده داده صادرات نفتي ايران را به صفر نزديک کند. او تاکنون موفق شده صادرات نفت ايران را به کمتر از يک ميليون بشکه در روز برساند. مطابق با اين هدف جاه‌طلبانه، افزايش حداکثر فشار تحريم‌ها و کاهش درآمدهاي نفتي، در نهايت ايران را در سايه اقتصادی زمين‌گير، وادار خواهد کرد به خواسته‌هاي ايالات متحده در برچيدن تأسيسات هسته‌اي، تعطيلي برنامه‌هاي موشکي و تغيير سياست‌هاي منطقه‌اي تن دهد. از ديدگاه واشنگتن، اگر ايران تصميم به مقاومت بگيرد، بايد هزينه سنگيني پرداخت کند که مترادف با ورشکستگي و شايد بي‌ثباتي‌هاي سياسي است و اگر تصميم به سازش بگيرد، ايالات متحده به خواسته‌هاي خود خواهد رسيد و ايران اعتبارش را از دست خواهد داد. طبق محاسبه واشنگتن، ايران در هر دو حالت، هزينه بالايي متحمل مي‌شود و در مقابل، آمريکا هيچ هزينه‌اي پرداخت نمي‌کند. اگر اين محاسبه درست باشد، چرا آمريکا بايد از تحريم‌هاي ايران دست بردارد يا حتي اگر دموکرات‌ها در آينده کنترل کاخ سفيد را در دست بگيرند، چرا بايد با ابراز ندامت، به برجام بازگردند و اين مسير بي‌هزينه را تا نتيجه دلخواه رها کنند؟ ايران هم مي‌تواند با تجديدنظر در سياست‌هاي گذشته و تهديد دولت آمريكا و هم‌پيمانانش اين محاسبات را به‌هم بزند. شايد از نگاه برخي، اين توصيه‌اي غيرعقلاني و جنون‌آميز باشد، ولي گشودن چشم‌اندازي که در آن ايران مي‌تواند پيش‌بيني‌ناپذير رفتار کند، همان ابزاري است که براي منصرف‌کردن آمريکا از سياست تحريم و به‌خرج‌دادن انعطاف بيشتر، به آن نياز داريم. ايالات متحده بيش از آنچه واقعا ضروري است، تصور مي‌کند ايران همواره عاقلانه تصميم مي‌گيرد و جمهوري اسلامي ايران بيش از آنچه واقعا ضروري است، تصور مي‌کند دونالد ترامپ پيش‌بيني‌ناپذير، ديوانه و متهور است. انتخابات رياست‌جمهوري 92 و پيروزي حسن روحاني که حاصل آن، اراده ايران براي مذاکرات هسته‌اي تا رسيدن به برجام بود، نشان داد برخلاف شايعه‌های رايج در غرب، ايران بازيگري محاسبه‌گر است که دائم سودها و زيان‌هاي تصميماتش را مي‌سنجد. در آن زمان، يادآوري عقلانيت در جمهوري اسلامي ضرورت داشت؛ چون عمدتا تبليغات مسموم موفق به القاي اين برداشت شده بود که ايدئولوژي انقلابي در فرهنگ سياسي ايران، آن را به بازيگري جسور و غيرعقلاني تبديل کرده است که در صورت دستيابي به تسليحات هسته‌اي، ترديدي در گستراندن قارچ اتمي بر فراز جهان به خود راه نخواهد داد. تا پيش از اين وقايع، تنها اقليتی در ايالات متحده به موفقيت‌آميزبودن سياست تحريم ايران اميدوار بودند...

بعد از دست‌يافتن به توافق هسته‌اي، سرسخت‌ترين منتقدان سياست تحريم به پرشورترين هواداران آن تبديل شدند. از ديدگاه آنها، اگر فقط شدتي از تحريم‌ها توانسته بود ايران محاسبه‌گر را به توافقي براي پذيرش محدوديت در فعاليت‌هاي هسته‌اي وادار کند، چرا آمريکا نبايد با افزودن بر تحريم‌ها، منتظر تسليم کامل ايران به همه خواسته‌هاي واشنگتن بماند؟ همين افراد سرانجام دولت ترامپ را به خروج از برجام و بازگرداندن تحريم‌ها هدايت کردند. برجام آخرين علت در اثبات عقلانيت تصميم‌گيرندگان ايراني نبود؛ در نخستين ماه‌ها بعد از رسيدن دونالد ترامپ به رياست‌جمهوري، کاهش چشمگير تنش ميان دو کشور در آب‌هاي خليج‌فارس، نشانه ديگري از سوي آمريکا مبني بر عقلانيت ايران و پرهيز از خطرپذيري تفسير شده است. واکنش احتياط‌آميز ايران به خروج آمريکا از برجام و سپس اعلام سياستي که جنگ و مذاکره را هم‌زمان قاطعانه رد مي‌کرد، به ايالات متحده اطمينان داد قرار نيست ايران خطري براي آمريکا ايجاد کند. اين اطمينان خاطر به جايي رسيده که بنيامين نتانياهو برخلاف عرف گذشته، ابايي از مفتخردانستن خود به انجام حمله نظامي به تأسيسات منتسب به ايران در سوريه نشان نمي‌دهد. همه اين رويدادها به آن دليل اتفاق افتاده‌اند که ايران بازيگري عقلاني و آمريکاي ترامپ بازيگري غيرعقلاني شناخته شده‌اند؛ آن‌هم بيش از آن مقداري که لازم بوده است. شايد به‌زودي زمان آن فرابرسد که اين تصورات نادرست و زيان‌بار را به هم بريزيم. ايالات متحده بايد به ياد بياورد عقلاني‌دانستن ايران و هر کشور ديگري، مستلزم درنظرگرفتن ميزاني از عدم عقلانيت نیز هست؛ به اين دليل ساده که گاهي تصميمات غيرعاقلانه، عاقلانه‌ترين تصميماتي است که مي‌توان گرفت. اگر ايران چيزي براي ازدست‌دادن نداشته باشد، عقلاني است دشمنانش را با خود به زير بکشد؛ هرچند در ظاهر امر تصميمي غيرعقلاني به نظر برسد.اين استراتژي برای نابودکردن همه چيز نيست، بلکه راهي براي معامله‌پذيرکردن دشمن است. يک ناظر محتاط خواهد پرسيد آيا ممکن است اين استراتژي با از کنترل خارج‌کردن اوضاع، به جنگي بزرگ‌تر بينجامد؟ اگر چنين شود، اين استراتژي تهديدآميز شکست خورده است؛ اما براي آنکه معتبر و مؤثر بماند، بايد درجه‌اي از احتمال شکست خود را هم بپذيرد. با اینکه دونالد ترامپ هميشه علاقه‌مند بوده خود را رهبري پيش‌بيني‌ناپذير و حتي ديوانه جلوه دهد؛ اما او اغلب همراه با پروا، دورانديشي و خويشتن‌داري رفتار کرده است. دولت او پس از ششمين آزمايش هسته‌اي کره‌شمالي در شهريور 96 و در‌حالي‌که شبه‌جزيره کره بيش از هر زمان دیگری به جنگ هسته‌اي نزديک بود، پيشنهاد ديدار با رهبر کره‌شمالي را پذيرفت. او برخلاف باراک اوباما، سياست کمتر بلندپروازانه‌اي را در سوريه انتخاب کرد که هدف از آن صرفا مبارزه با داعش بود، نه سرنگوني دولت اسد. دولت ترامپ در جريان متهم‌کردن ارتش سوريه به استفاده از تسليحات شيميايي در دوما، تنها به شليک 12 موشک به آنچه زرادخانه شيميايي سوريه ناميده شد، رضايت داد و به‌تازگي به‌جاي اعزام نيروي زميني بيشتر به سوريه، تصميم به خروج نظامي از آن گرفته است. چقدر محتمل است که آمريکاي ترامپ با 22 تريليون دلار بدهي و ضمن اعتراض به هدر‌دادن هفت تريليون دلار در جنگ‌هاي عراق و افغانستان، عزم خود را به جنگ با کشوري جزم کند که از وسعت و جمعيتي بيش از مجموع اين دو کشور برخوردار است و مي‌بايد براي جنگ با آن تريليون‌ها دلار ديگر دور بريزد؟ استراتژي کشاندن آمريکا به لبه پرتگاه، تلنگري به چين نیز هست تا از بيم پيامدهاي نفت 200دلاري و اختلالي بي‌سابقه در جريان رشد اقتصادي، خود را از انزواي باشکوهش خارج کند و توانش را براي مهار آمريکا و حفاظت از توافق هسته‌اي به کار بگيرد. همه کشورها بايد اين پيام را دريافت کنند که اگر ايران جايي در اين کشتي نداشته باشد، دليلي ندارد از واژگون‌کردن آن خودداري کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.