تاريخ زنده
مهرنوش جعفري . روزنامهنگار
امروز آنچه در گذشته روي داده، براي ما مهم است. نه چون تاريخ «مايه عبرت» است؛ چراکه گذشته هيچگاه عينا تکرار نخواهد شد اما در دل تاريخ هشدارهايي نهفته است. مصاحبه آيتالله موسويخوئيني درباره پارهاي از وجوه شخصيتي، خدمات و رويکردهاي عملي مرحوم آيتالله هاشميرفسنجاني در دوران پيش و پس از نهضت اسلامي حاوي نکاتي است و اگر نيک در نکات آن بنگريم، ميتوان از خلال زواياي تاريکوروشن گذشته اشاراتي نه فقط براي اصلاح روشهاي عملي و طرز نگاه به مسائل بلکه تغيير ذهنيت جامعه نسبت به رويدادهاي نهچندان دور يافت؛ چراکه امروز آنچه در گذشته روي داده، براي ما و نسل کنوني مهم است اما نه ازآنرو که تاريخ «مايه عبرت» است؛ چون که گذشتهها عينا تکرار نميشود اما در دل تاريخ هر قوم و ملتي هشدارهايي نهفته است تا امروزشان از تکرار خطاهاي ديروزشان مصون بماند. دراينباره چند نکته آوردهام:رويدادهايي که اگر کوران تلاقي افکار و تنوع در روايتگري غبارروبي شود، موجب ميشود تا با نگاههاي متفاوت به آنها نگريسته شود و بر غناي ذهن و حافظه تاريخي جامعه بيفزايد و از تصلب و جمود فکري اندکي بکاهد. اين ميسر نميشود مگر در سايه فضاي متکثر که البته چندان تحمل نميشود.
اول: لازم است خوانندگان گرامي را به اين نکته حاشيهاي توجه بدهم که اين مصاحبه برخلاف آن چيزي که در بادي امر برداشت ميشود و موجب تعجب عده زيادي هم شده، درواقع به درخواست ستاد بزرگداشت دومين سالگرد درگذشت مرحوم آيتالله هاشمي براي درج در ويژهنامه اين مراسم انجام شده بود تا با رويکردي متفاوت مطلبي هم با يکي از منتقدان برجسته آقاي هاشمي نقل شود. اينکه اين مصاحبه چرا به اين شکل نشر پيدا کرده جاي تأمل دارد. دوم: با وجود نکته اخير، بازتاب و واکنش احساسي عليه اظهارات آقاي موسويخوئینی قرينهاي است بر اين نکته که جامعه نيازمند روايات نو از رويدادهاست تا مجالي براي تمرين فکري و رسيدن به غناي حافظه تاريخي و قدرت تحليل وقايع داشته باشد. برخي از نکات اين مصاحبه که اتفاقا حاوي نکتههایی بديع درباره خدمات بزرگ آقاي هاشمي است، از زاويهای متفاوت برخي از وجوه عملکرد آن مرحوم را به تصوير کشيده و تحليل ميکند. مثلا اينکه آقاي هاشمي نه از موضع قدرتطلبي بلکه با اين تحليل که باید از نهال تازهبهثمرنشسته نهضت بهتر پاسداري کند، سعي وافري داشت روحانيت در مرحله پس از پيروزي نهضت پس زده نشود و بلکه با بهدستگرفتن قدرت و واننهادن تمام امور به بهاصطلاح مکلاها و رفتن به کنج حوزههاي درس کاري نکند که شکست مشروطه تکرار شود. اگر همين زاويه نگاه را امري ناظر بر وضع جاري بدانيم، جا دارد که پس از چهار دهه نقدي نيز بر همين موضوع داشته باشيم و تلاش کنيم با نگاهی منصفانه و بدون حبوبغض درباره نقش مستقيم روحانيت در اداره امور کشور به داوري بنشينيم و ابعاد مثبت و منفي حضور روحانيت در مصادر امور را برشمرده و براي اصلاح کاستيها چارهانديشي کنيم. سوم: آنچه در اين ميان به باور اين قلم اهميت پيشيني و اوليه دارد، آشکارشدن ابعاد واقعي تاريخ 40ساله اخير است و اينکه اين واکاوي بايد با تحمل نگاه متفاوت ساير انديشمندان و شخصيتها به اين مقطع تاريخي توأم شود؛ چراکه بدون در اختيارداشتن اطلاعات درست از زواياي 40 سال اخير ارائه تصوير و تحليل همهجانبه و جامع از آسيبها وقايع امکانپذير نيست. نوع واکنشهاي اکثرا احساسي منتقدان به مصاحبه آيتالله موسويخوئيني اعم از شخصيتهاي دانشگاهي و سياسي از طيفهاي گوناگون نشان ميدهد که هنوز بلوغ لازم براي دريافت چنين تصويري در جامعه پديد نيامده است تا بهدنبال آن به تحليل جامعتر در شناخت وقايع و آسيبها دست يابيم. عادت اسطورهسازي همچنان بر ذهنيت ما سايهگستر است و راه شناخت از انبوه احساسات هموار بهنظر نميرسد. تا چنين است، بايد همچنان شاهد باشيم که هيچ ديواري از شناخت و عقلانيت بنا نميشود مگر آنکه با وسواس احساس ترک برميدارد و خرد ميشود. چهارم: نکته مهمي که در اين ميان لازم به يادآوري است، صدماتي است که از ناحيه پانگرفتن فضاي تعاطي آرا و گفتمانهاي نو و متکثر به جامعه وارد ميشود و موجب سندرم سوگيري شناختي ميشود. ميدانيم که سوگيري شناختي از مباحث مهم علوم شناختي (علوم ذهني) و از جمله خطاهاي ذهني است که منجر به بروز گرايش، نگرش و باور غلط ميشود و بر تصميمگيري، استدلال، ارزيابي، يادآوري، ادراک و شناخت افراد اعم از عامي يا تحصيلکرده تأثير ميگذارند. از جمله مهمترين سوگيريهاي ذهن «تأييدگرايي» يا جهتگيري تأييدي است که موجب ميشود افراد بلافاصله به اطلاعات و دانشي تمايل پيدا ميکنند که پيشفرضها، دريافتها و باورهايشان را تأييد ميکند. يعني هنگامي که باوري در ما شکل ميگيرد، فقط اطلاعاتي را ميپذيريم که باورهاي پيشين ما را تأييد میکنند. اين نوع مواجهه با باورها مثل مخدر عمل ميکند و حافظه جامعه و قدرت تحليل مردم و نخبگان نارس ميماند. جهتگيري تأييدي مقاومت در برابر حقايق را از دو طريق ممکن ميکند؛ توجه گزينشي به دادهها و ناديدهگرفتن دادههايي که باورهاي پيشين ما را باطل ميکند. البته انواع ديگري از خطاهاي شناختي نيز وجود دارند؛ مثل «لنگرانداختن ذهن» (که در آن ذهن در فرايند تصميمگيري به نخستين اطلاعاتي که به دست ميآورد تکيه ميکند)، «راهحل دم دست» (يک ميانبر ذهني که در ارزيابي مفاهيم يا تصميمها بر آنچه سريعا به خاطر آورده ميشود، تکيه ميکند)، «نقطه کور تعصب» (که فرد تعصب را صرفا در قضاوتهاي ديگران تشخيص ميدهد نه در قضاوتهاي خودش و در نتيجه گوشش به مشورت و اندرز ديگران بسته ميشود). اما جالب است بدانيم که علت بروز نقطه کور تعصب «عدم توجه» است که خطايي شناختي است که يک علت آن هم فقدان يا سانسور دادههايي است که ميتواند موجب تلاقي و تعاطي و تضارب آرا و افکار و اصلاح پيشفرضهاي يکسويه و باطل شود. براي مقابله با آن کافي است پيش از قضاوت درباره نظر ديگران، نظر خودمان را مرور و به منابع علمي و افراد مطلع رجوع کنيم. آشکار است اگر در جامعهاي تکثر در منابع در دسترس نباشد، حاصل آن بروز و اشاعه تعصب کور ميشود. بنابراين اولين شرط اصلاح در اين ميدان وجود و گسترش فضاي آزاد و تأملات ميان انديشمندان در عرصه رسمي و نه فقط فضاي مجازي براي اشاعه آگاهيهاي عمومي است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.