|

نقدي بر نمايش بينوايان كار حسين پارسايي

ژان موجودي زميني است

فريال آذري

نمايش موزيکال بينوايان با سروصداهايي روي صحنه رفت و به کارش خاتمه داد. در اين مدت نقدهاي فراواني به آن شده و برخي سعي كردند دست‌به‌عصاتر رفتار كرده و بيشتر از آنکه قصد نقد داشته باشند به معرفي اثر پرداخته‌اند. بيش از هرچيزي بر خودم فرض مي‌دانم تا اندکي به تحليل قصه بينوايان اثر ويکتور هوگو بپردازم و بعد به نمايش و نقاط قوت و ضعفش خواهيم پرداخت. داستان بينوايان سرگذشت مردي به نام ژان‌والژان است که قرص ناني را براي پرکردن شکم هفت بچه گرسنه خواهرش مي‌دزدد و به پنج سال زندان محکوم مي‌شود و بعد از ماجراهاي فراوان 12 سال و بعد دو سال ديگر نيز به محکوميتش اضافه شده و پس از 19 سال آزادي مشروط دريافت مي‌کند.تا اينجاي قصه ما با يک کهن‌الگوي گناه نخستين روبه‌رو هستيم. نان‌دزدي که ما را به ياد رانده‌شدن آدم ابوالبشر از بهشت مي‌‌اندازد که روضه رضوان را به دو گندم بفروخت و نان که خود از گندم است، دستمايه گناه و عقوبت ژان والژان قرار مي‌گيرد. اسم ژان به عمد براي شخصيت قصه انتخاب شده و اين مفهوم درست زماني که ژان والژان با اسقف ماير روبه‌رو مي‌شود نقش بازي مي‌کند. ژان درواقع کارکردي پيامبرگونه در رمان هوگو بازي مي‌کند؛ پيامبري از نوع آدم که در مسير قصه هربار بيشتر به سمت مصلح‌بودن پيش مي‌رود و با گفتمان صلح بيشتر آشتي مي‌کند. اوج اين گفتمان درست در لحظه‌اي شکل مي‌گيرد که او ژاور را بخشيده و به حال خود وامي‌گذارد. شايد خواننده داستان از خود بپرسد اگر ژان والژان در طول قصه تبديل به پيامبر مي‌شود، پس معجزه پيامبري او چه مي‌شود؟! شايد توان جسمي خارق‌العاده ژان والژان خود گواهي بر همين مدعا باشد که او را از بشر عادي متمايز مي‌كند اما هوگو اصرار دارد از او موجودي اثيري نسازد و ژان موجودي زميني باشد که در طول زندگي با صلح و مهرباني آموخته مي‌شود و بارها نام عوض مي‌کند. به نمايش بازمي‌گرديم؛ نمايش بينوايان با اين صحنه آغاز نمي‌شود و در هيچ کجاي نمايش حتي اشاره‌اي به اين کهن‌الگو نمي‌شود. شبيه طنز است كه اين کهن‌الگو را درنيافته و با ازدست‌رفتن اين پيرنگ ساختار اصلي شخصيت ژان والژان زير سؤال مي‌رود. اگرچه بر هر کس که فيلم موزيکال بينوايان هوپر را تماشا کرده باشد، واضح است که اين اثر به‌‌شدت متأثر از همين فيلم است اما با کيفيتي پايين‌تر. اگرچه در اين فيلم صحنه، همانند نمايش با بيگاري و سپس آزادي مشروط ژان آغاز مي‌شود اما در چندين جاي فيلم اشاره‌اي به داستان نان‌دزدي مي‌شود؛ حال آنکه در نمايش ايراني بينوايان پارسايي اين اشارات را حذف كرده و آنها را اشاراتي بي‌مورد مي‌داند. اينکه حذف چنين صحنه‌اي از قصه چقدر مي‌تواند به نمايش و مفاهيم آن لطمه بزند، جاي تأمل دارد. درباره نگاه اضمحلالي رمان هوگو بايد دو بار اوج نگاه نيهيلستي آن را مورد بررسي قرار داد. آنجا که ژاور بخشيده مي‌شود؛ ژاور به خاطر شرايط زندگي هرگز صلح را فرانگرفته؛ او قرباني اخلاق عدالت‌محوري است که دگماتيسم را در پي دارد؛ اخلاقي از منظر مفهوم مردسالار در جامعه فمينيستي. اينجا عدالت يعني قانون حرف اول و آخر را مي‌زند اما قانوني که در جامعه بورژوازي و سرمايه‌داري منجر به دستگيري دزد خرده‌پا شده و بورژوا در قانون محق دانسته مي‌شود آنجا که دزد بورژوا اجازه هر رفتاري با فانتين را به خود مي‌دهد و پليس او را انساني محترم مي‌شمارد و باز فانتين مورد عتاب قرار مي‌گيرد. حال آنکه در اصل طبقه کارگر نيازمند همدلي است و ژاور که در زندان تولد يافته و با قوانين خشک پرورش يافته، نمي‌تواند صلح و بخشش را بپذيرد و خودکشي مي‌کند و اين اوج اضمحلال اين اخلاق عدالت‌محور است. صحنه ديگري که نگاه نيهيليست را نشان مي‌دهد آنجاست که فانتين مو و دندان‌هايش را مي‌فروشد و همين نگاه مردسالارانه است که موجب مي‌شود فانتين در اوج نياز ناچار به تن‌فروشي شود و نه تنها از جسم زنانه بلکه زيبايي‌ها و از دندان‌هايش بگذرد. گويي مي‌خواهد يادآوري کند آنکه ناني براي خوردن ندارد، دنداني هم نمي‌خواهد و دندان‌هايش به حراج گذاشته مي‌شود. اين اخلاق عدالت‌محور در جامعه سرمايه‌داري گريبانگير زنان جامعه مي‌شود و فانتين و دوستانش عاشق مي‌شوند اما چون متعلق به طبقه پرولتاريا هستند بر عشق آنها هرگز وقعي نهاده نمي‌شود. پدر کوزت هرگز او را به فرزندي نمي‌پذيرد چون بر اين باور است که فانتين همسري يک‌شبه است و نه بيشتر؛ اين رفتار مردسالارانه حاصل همان اخلاق عدالت‌محورانه جامعه سرمايه‌داري است که البته هر دو صحنه به خوبي در نمايش نشان داده شده است. از آنچه درباره تئاتر موزيکال بينوايان مي‌توان نوشت ميزانسن و صحنه نمايش است که برخلاف اجراهاي قبلي صحنه‌اي ثابت داشته که محدوديت‌هايي را در اجرا به همراه داشت؛ سؤال مهم اين است که آيا چون جناب پارسايي مديريت رويال‌هال هتل اسپيناس‌پالاس را برعهده دارد اين موقعيت سبب شده ميزانسن را فداي سالن تئاتر کند. با آنکه اين اجرا در تالاري مانند وحدت دست را براي طراحي صحنه و کارگرداني بسيار باز مي‌گذاشت و اجراي بهتري از نمايش را به دست مي‌داد. به نظر مي‌آيد صحنه‌بندي‌هاي تئاتر اوليور توييست نسبت به موزيکال بينوايان بسيار بهتر بوده و پارسايي در اين زمينه پسرفت داشته است. از طرفي بسياري از عناصر صحنه‌اي در اجرا کاربردي نداشته و مصرف نشده بود که خود عيبي در پرداخت صحنه‌اي به‌شمار مي‌رفت. از طرفي اين‌گونه مي‌نمايد که تئاتر بينوايان نيازمند صحنه‌ متحرک بوده که به‌خاطر نداشتن اين امکان در هتل اسپيناس‌پالاس ميزانسن ثابت بوده و سعي شد تا تغييرات اندکي که در حين اجرا صورت گرفته با تاريک‌کردن يک قسمت از صحنه و نورپردازي در قسمت ديگر و پرت‌کردن حواس تماشاگر باشد که اگرچه اين روش در تئاتر مرسوم است اما براي چنين تئاتري ناکافي به نظر مي‌آيد. به نظرم بیزینس معرفي سالن اسپيناس‌پالاس در اولويت قرار گرفته و ميزانسن فداي اين معرفي شده است. در باب انتخاب بازيگران فروش گيشه‌اي اولويت داشته و اين اصل که هر بازيگر سينمايي لزوما بازيگر تئاتر خوبي نيست چه رسد به اجراي تئاتر موزیکال به دست فراموشي سپرده شده است. برای مثال پارسا پيروزفر در نقش ژان‌والژان انتخاب مناسبي به نظر نمي‌آيد؛ چراکه ژان‌والژان بايد انساني با اندام درشت، هيکلي ورزيده و با صورتي آزرده باشد چون سال‌هاي بيگاري زندان و فقر در زندگي او اثر داشته است دوم اینکه به گفته ژاور او تنها کسي است که مي‌تواند به زير گاري برود و مرد را نجات دهد. اين مفاهيم با بدني که ما از ژان‌والژان مي‌بينيم، هيچ تناسبي ندارد. فيزيک نويد محمدزاده با شخصيت ژاور نيز همخوان نبوده است؛ باید مردي بلندقامت‌تر برای نقش ژاور انتخاب مي‌شد. پريناز ايزديار در نقش فانتين انتخابي اشتباه بوده است. ابتدا بايد گفته شود که نقش فانتين بسيار مي‌توانست پررنگ‌تر نوشته شود. از طرفي جز تقريبا دو جمله تمامي ديالوگ‌های فانتين به شعر بود. لازم بود تا کسي که نقش فانتين را بازي مي‌کند، از آواز و موسيقي و بازي تئاتري هر دو بهره‌مند باشد و ايزديار که هيچ آواز موسيقي نمي‌داند، انتخابي اشتباه بوده است. جا دارد از بازي خانم سحر دولتشاهي و هوتن شکيبا در نقش زوج تنارديه تقدير به عمل آيد. به نظر مي‌رسد هوتن شکيبا و خانم دولتشاهي خود به عنوان هنرمنداني قابل در صحنه ظاهر شده‌‌اند و اين بازي‌گرفتن از هنرپيشه و بازي تنارديه مهارت کارگرداني نبوده است. اميرحسين فتحي اگرچه نسبت به ماريوس داراي نقش فرعي بوده اما حرکات و جلوه‌گري بيشتري داشته و در ايفاي نقش خود اغراق داشته که این به نظر ايراد کارگرداني مي‌آيد. جا دارد از زحمات بانو احصايي در نقش جواني کوزت و مهرداد بابايي در نقش اسقف و خوانش آنها تقدير به عمل آيد؛ بانو احصايي به‌مراتب اجراي بهتري نسبت به خانم ايزديار ارائه داده‌اند. موسيقي تئاتر به رهبري برديا کيارس بسيار قدرتمندتر و حتي برتر از اصل تئاتر ظاهر شده و آنچه قيمت اين بليت را براي اجرا ارزشمند مي‌کرد، بيش از خود تئاتر زحمات گروه موسيقي بوده که ما را به شنيدن موسيقي فاخر و نه گيشه‌اي دعوت مي‌كرد. آوازهايي که در نمايش از زبان بازيگران خوانده مي‌شد، نه آواز نه شعر و نه حتي سجع بوده بلکه همان نوشتار عادي فيلم‌نامه بوده که تلاش مي‌کردند تا آهنگين و به آواز بخوانند و در بسياري از موارد به‌خصوص هنگامي که دو نفر بنا بود تا روبه‌روي هم شروع به خواندن کنند، تداخل خوانش در اشعار ديده مي‌شد که علاوه بر ايراد نوشتار نقش‌ها جزء عيوب کارگرداني به حساب مي‌آيد. در رابطه با کودکي کوزت بايد از بازي هنرمند خردسال و آوازخواني‌اش تقدير به عمل آورد که اگرچه نقشي کوتاه در اجرا بر عهده داشت اما بسيار ژوست و کوک آوازهايش را اجرا كرده و در تمام مدت اجرا با نيم‌نگاهي به رهبر ارکستر (برديا کيارس) اجازه خواندن و اجرا مي‌گرفت در پايان اميدوارم جناب آقاي پارسايي در کارهاي بعدي موفق بوده و اجراهايي موفق‌تر و رو به پيشرفت را از ايشان شاهد باشيم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.