|

در بیست‌وچهارمین سالگرد درگذشت مهندس بازرگان مطرح شد

بازرگان سیاست‌ورز بود نه سیاست‌باز

مراسم بیست‌وچهارمین سالگرد درگذشت مهندس مهدی بازرگان برگزار شد. در این مراسم که با عنوان «گفتمان بازرگان و چالش‌های 40‌سالگی انقلاب» روز 27 دی ‌ماه 1397 در کانون توحید تهران برگزار شد، جمعی از فعالان سیاسی ازجمله جلال جلال‌زاده، فائزه هاشمی، فیض‌الله عرب‌سرخی، ابوالفضل قدیانی، لطف‌الله میثمی، محمدامین هادوی، محمدحسین رفیعی، محمود عمرانی، محمدی اردهالی، فریدون سحابی، محمدمهدی جعفری، محمدجواد مظفر، صدیقه وسمقی، مقصود فراستخواه، فاطمه هاشمی، مرتضی الویری، عبدالمجید معادی‌خواه و محمدجواد حجتی‌کرمانی شرکت داشتند.
رابطه سیاست، اخلاق و قدرت
هاشم آقاجری، استاد تاریخ دانشگاه تربیت مدرس شخصیت مهندس بازرگان را بر پایه چهار رکن دین‌داری، علم و تخصص، روشنفکری و سیاست‌ورزی توصیف کرد و گفت: «در اخلاق سنتی و زاهدانه و صوفیانه ما، پرهیزکاری، دوری از دنیا و پرهیز از هرگونه درگیری در متن سیاست، پذیرفته‌شده نیست و گویا با صفت اخلاقی ناسازگار است و شاید به خاطر همین در جامعه دینی ما در حوزه‌های مذهبی، کتاب‌هایی مثل معراج‌السعاده و... به‌خصوص از قرن چهارم و پنجم هجری به بعد نوشته‌اند. تلقی‌اي که من در مفهوم سیاست اخلاقی از اخلاق مورد نظر قرار می‌دهم، چیزی نیست جز نوعی اخلاق ارتباطی میان سوژه‌های برابر صاحب حق و کرامت. اخلاق آنچنان که در گفتار و کردار ویژگی‌های تحقق‌بخش به انسان متحقق می‌شود و ارزیابی اخلاقی کنش، ارزیابی انجام وظايف و اصول تجسدیافته در گفتار و کردار است. با این تعریف کنش اخلاقی کنش معطوف به دیگری است. دیگری که با ما به عنوان فاعل و عامل اخلاقی در نوعی برابری به‌سر می‌برد و رابطه برابر حقوق صاحب حق و صاحب کرامت، رابطه اخلاقی است. هرگاه این رابطه تبدیل شود به رابطه سوژه‌های نابرابر و رابطه مبتنی بر قدرت و نتیجه آن سلطه یکی بر دیگری است، در این صورت ما شاهد یک موقعیت غیراخلاقی هستیم. از طرف دیگر، سیاست، رابطه قدرت است. سیاستی که به مفهوم رابطه قدرت باشد، چیزی نیست جز نوعی تناسب سلطه میان سوژه‌های نابرابر که یکی آمر است و دیگری مأمور. در این صورت چنین مفهومی از سیاست، تقابل و تضاد ذاتی با آن مفهومی از اخلاق که عرض کردم، دارد».
این استاد تاریخ اضافه کرد: «اما بین سیاست معطوف به قدرت، با نوع دیگر سیاست که سیاست رهایی و سیاست معطوف به تعالی خود و دیگری است، نه‌تنها تناقضی وجود ندارد، بلکه این نوع سیاست با آن نوع اخلاق تلازم دارد. در این چارچوب سیاست اخلاقی چیزی نیست جز سیاستی که معطوف به تغییر زندگی است نه تسخیر قدرت. سیاستی که معطوف به رهایی است، رهایی از تمام عوامل سدکننده خودشکوفایی بشری و تحقق خود آدمی. سیاست رهایی ملی و ضداستعماری، سیاست رهایی دموکراتیک و ضداستبدادی، سیاست رهایی طبقاتی و ضداستثماری. این سیاست همان اخلاق است و سیاست‌مداری این‌چنین سیاست‌مدار اصول‌محور است. سیاستی که براساس تسخیر قدرت ایجاد شود در نهایت جامعه‌ای را ایجاد می‌کند که نتیجه آن استبداد است. نتیجه آن رابطه سرکوب و زور و در نتیجه نابودی عدالت و کرامت و خودشکوفایی انسانی و تمام آن آرمان‌هایی که هم هدف یک سیاست راستین رهایی‌بخش و هم هدف یک اخلاق رهایی‌بخش است. این سیاست و این اخلاق یک ویژگی دیگر هم دارد و آن ويژگي این است که سیاست از پایین است. جامعه‌ای که قرار است در سطح کلان در آینده ساخته شود، از هم‌اکنون میان کنش‌های اجتماعی میان کوچک‌ترین و خرد‌ترین سطوح جمعی و انجمنی تا بالا همین‌هاست که مشخص می‌کند ما در آینده به کدامین سمت خواهیم رفت».
بازرگان سیاست‌ورز بود، نه سیاست‌باز
آقاجری با اشاره به شخصیت سیاسی و دینی مهندس بازرگان عنوان کرد: «اینجاست که ما به مهندس بازرگان می‌رسیم. مهندس بازرگان سیاست‌ورز بود، نه سیاست‌باز. سیاست او سیاست اصول‌محور بود، نه قدرت‌محور. اگر ما امروز بعد از 40 سال، تجربه دولت موقت بازرگان را احصا می‌کنیم و مورد داوری قرار می‌دهیم و شرایطی را که بر او رفت رد می‌کنیم، چیزی نیست جز کارنامه یک سیاست‌مدار اصول‌محور که در نهایت پیروزی از آن اوست، همچنان که ما امروز یاد مصدق بزرگ را‌ گرامی می‌داریم. رمز ماندگاری مصدق و بازرگان و کسانی مانند اینها چیزی نیست جز سیاست‌ورزانی اصول‌محور؛ سیاست‌ورزانی که در همه شرایط؛ چه آن هنگام که پایین بودند، در کوچه و بازار، در زندان، در دانشگاه و در تبعید و چه در زمانی که در دولت بودند، نوعی توحید می‌بینید. یکی از نام‌های مستعار بازرگان قبل از انقلاب، عبدالله موحد بود؛ یعنی یکتایی و یک‌تویی در همه عرصه‌ها، بر اساس پرنسیپ‌های مشخص که تحت هیچ شرایطی این پرنسیپ‌ها را فدا نمی‌کند و باید اعتراف کنیم آنچه که پیر در خشت خام می‌دید، ما اکنون داریم در آینه می‌بینیم. آقاجری در بخش پایانی سخنرانی خود تأکید کرد: «مهندس بازرگان به‌عنوان یک سیاست‌ورز اصول‌محور و اخلاقی در تجربه‌ای که در طول عمر پربرکتش داشت، اعتقاد داشت نهادسازی مدنی باید از پایین باشد. از پایین باید اخلاق سلطه‌پذیری را تغییر داد و این معنای همان آیه است که ان‌الله لایغیر ما بقوم حتى یغیروا ما بانفسهم. سیاست اصول‌محور و جامعه‌محور از پایین، مربوط به کنش، برابری، احترام متقابل، نفی تحمیل عقیده خود به دیگری و تمام چیزهایی که ما می‌خواهیم در آینده ببینیم، باید از هم‌اکنون در سطوح پایین جامعه ایجاد کرد. مهندس بازرگان، هم با گفتار و هم با کردار و هم با قلم و هم با عمل این را دنبال کرد».
بازرگان مردی از تبار نوگرایان دینی
الهه کولایی، بازرگان را مردی از تبار نوگرایان دینی در کشور دانست و در این جلسه گفت: «دینداران نواندیش در مواجهه با علم جدید و جهان مدرن دین را ناکارآمد و ناتوان نمی‌دانند و تلاش می‌کنند با خوانش‌های به‌روز پاسخ‌های همه عوارض عقب‌ماندگی را پیدا کنند. جریان نوگرایی دینی از سوسیالیست‌های خداپرست تا نهضت آزادی در امتداد چنین خطی می‌کوشند که پاسخ عقب‌ماندگی ایران را در متن آموزه‌های دینی جست‌وجو و از دل دین پاسخ مناسب را عرضه کنند». وی ادامه داد: «مهندس بازرگان؛ چه در دوران کوتاه نخست‌وزیری خودشان و چه پس از آنکه از دولت استعفا دادند، اعتراضات خود را به روندهای غیرعقلانی و غیراخلاقی ادامه دادند و به دلیل ارتباط نزدیک و مداومی که با قرآن داشتند، شجاعانه در برابر این رفتارها ایستادگی کردند، چراکه ایشان قدرت را به‌عنوان ابزاری برای تحقق آرمان‌های دینی برآورد می‌کردند و این درس بزرگی است که بدانیم نسبت عالم سیاست با اخلاق چیست و آیا ساختارهای سیاسی و اقتصادی توسعه‌نیافتگی با تغییر پسوند می‌تواند تغییری رو به توسعه‌یافتگی داشته باشد؟ تجربه نشان داد که ما نمی‌توانیم خود را از جوامع سیاسی جدا کنیم و البته تجربه مهندس بازرگان، به‌ویژه دیدگاه‌های ایشان در اواخر عمرشان نشان داد که ما باید این تجربه آمیختگی مفاهیم دینی با مفاهیم سیاسی را به هر ترتیب به‌ دست می‌آوردیم».
الهه کولایی با اشاره به تجربه دوم خرداد 76 مطرح کرد :« نوگرایی دینی در این مرحله از فاز انقلابی وارد یک فاز اصلاحی می‌شود و همین تجربه به ما آموخت که نیازمند بازخوانی همه‌جانبه تجربه‌هایمان در سال‌های گذشته هستیم. دموکراسی یادگرفتنی است و آموزش نیازمند تداوم و پایداری و خسته‌نشدن است».
گفتمان بازرگان در 4 نسل
سیدعلی میرموسوی، استاد علوم سیاسی، در ادامه این مراسم اظهار کرد: «گفتمان بازرگان چیست؟ آیا این گفتمان دچار دگرگونی شده است؟ عناصر پایدار و کارآمد آن برای وضعیت کنونی ما چیست؟ و اینکه چه پاسخی برای چالش‌های کنونی از آن می‌توانیم انتظار داشته باشیم؟ استاد فرهنگ رجایی در کتاب «اسلامیزم و مدرنیزم»، اندیشمندان مذهبی را که با دغدغه اسلام به مسائل اجتماعی و سیاسی پرداخته‌اند در چهار نسل بررسی ‌کرد.
استاد دانشگاه مفید در بخش دیگری از سخنرانی خود بیان کرد: «در عرصه عملی، بازرگان واسطه‌ای میان نسل جدید و تحصیل‌کرده با نیروهای سنتی است. در مرحله بعدی میان نیروهای ملی و نیروهای مذهبی و در مرحله آخر میان مردم و نیروهای انقلابی است. در عرصه فکری نیز در سه مقوله کلی می‌توان پروژه ایشان را جای داد: 1- مقوله آشتی علم و دین؛ در راستای یک هدف مشترک تحت عنوان کشف حقیقت درباره طبیعت و زندگی انسان در زمین و شناسایی عقل به‌عنوان مناسب‌ترین لولای عقل و دین بود. 2- مقوله تفسیر عقلانی و نواندیشانه از دین؛ نگرش بازرگان به رابطه میان انسان و خدا که مناسب‌ترین واسطه میان انسان و خدا را آزادی و اختیار معرفی می‌کند. 3- مقوله ارتباط صحیح دین با حوزه عمومی است؛ کوشش او بر آن بود که نشان دهد دین و حوزه عمومی از راه پیوند صحیح با هم مرتبط‌اند و این پیوند همواره باید مورد توجه قرار گیرد».
سیدعلی میرموسوی ابراز کرد: «یکی از ابعاد اندیشه مهندس بازرگان که در چالش کنونی می‌شود به آن توجه زیادی کرد، پیوند دین با حوزه عمومی است که البته این بخش از اندیشه بازرگان را می‌توان به‌عنوان محکمات اندیشه او شناخت که دچار تغییری جدی نشده است. در ارتباط با نسبت دین و حوزه عمومی، سه تصویر می‌تواند وجود داشته باشد. نخست، تصویر جهان سکولار که دین را بیشتر به حوزه خصوصی محدود می‌کند. دوم، تصویری که در دوره جمهوری اسلامی مطرح شد و سوم، تصویری که مهندس بازرگان ارائه کرده که دین در حوزه عمومی همواره حضوری غیرآمرانه و از بالا به پایین داشته باشد».
استعفا برای منافع ملی
علی گرجی، از اعضای نهضت آزادی ایران با اشاره به آیات 20 و 21 سوره یس، شرح‌حال مهندس بازرگان را منطبق بر همین آیات مبارکه دانست. او با یادآوری بیش از 350 عنوان کتاب و مقاله و سخنرانی از ایشان عنوان کرد که این حجم انبوه از آثار در تناوب متناسب و در حرکتی مستمر در زندگی ایشان بوده است؛ به‌نحوی‌که منحنی خلق آثار ایشان در حرکتی بلندمدت و با فرازوفرودهای کم‌دامنه بوده و شاید بتوان گفت حتی این منحنی به صورت خط نمود پیدا می‌کند که نظم و برنامه‌ریزی دقیق در زندگی مهندس بازرگان است». این عضو نهضت آزادی ایران ابراز کرد که مهندس بازرگان برای تک‌تک جملاتی که می‌گفت و می‌نوشت تعمق و تفکر می‌کرد و اهل پرده‌پوشی نبود اما با رعایت ادب و احترام و موازین اخلاقی حرف و نظرش را صریح بیان می‌کرد و حتی استعفایش را هم به خاطر منافع کشور و انقلاب مطرح کرد».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.