|

درباره اکنون انسان خردمند

اگر نگوییم پرفروش‌ترین، یکی از پرفروش‌ترین کتاب‌های سال گذشته و امسال در ایران كتاب «انسان خردمند» یا «ساپی‌ینس» نوشته يووال نوح هراري بود که نه فقط در ايران بلکه در بسياري از كشورهاي جهان سروصدا کرد. اختلاف نظر شديدي بین مورخان بر سر این کتاب درگرفت: برخی گفتند مبتذل است، برخی گفتند به‌دردنخور است ولی خواندنش ضرری ندارد و عده‌ای دیگر گفتند شاهکار است. این کتاب آنقدر در ایران تجدید چاپ شد که موج ترجمه آثار هراری به راه افتاد: مجلد دوم انسان خردمند، «انسان خداگونه»، نیز به فارسی ترجمه شد، در کنار «احساس خشنودی» و «بزرگ‌ترین شیادی تاریخ». به تازگی نشر پارسه کتاب «21 درس برای قرن 21» را نیز با ترجمه سودابه قیصری به فارسی منتشر کرده که می‌توان گفت مجلد سوم «انسان خردمند» است. اگر مجلدهای اول و دوم به ترتیب درباره گذشته و آینده انسان است، این کتاب درباره اکنون اوست. هراری در این کتاب چارچوبی برای روبه‌روشدن با ترس‌های دنیای جدید ساخته، نگرانی‌هایی که دنیای مدرن برای ما به وجود آورده: از تروریسم، تغییرات اقلیمی، ظهور هوش مصنوعی تا اخبار جعلی، تجاوز به حریم خصوصی و... او بر این باور است که رمز پایان‌دادن به این اضطراب‌ها نگران‌بودن نیست بلکه باید بدانیم نگران چه چیزهایی باشیم، چقدر نگرانشان باشیم و چگونه برای آینده‌ای متفاوت با جهانی که در آن زندگی می‌کنیم آماده شویم. کتاب حاضر در نتیجه گفت‌وگوی میدانی با مردم نوشته شده است. بسیاری از فصول کتاب در پاسخ به سوالاتی شکل گرفتند که خوانندگان، خبرنگاران و همکاران از هراری پرسیده بودند‌. در کل می‌توان گفت کتاب حاضر چالش‌های پیچیده عصر حاضر را بررسی می‌کند. این کتاب یکی از کتاب‌های مورد علاقه بیل گیتس، موسس مایکروسافت، هم هست. اگر هراری در کتاب اولش، «انسان خردمند»، گذشته انسان را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد چگونه میمونی ناچیز به فرمانروای سیاره زمین بدل شد و در کتاب دوم، «انسان خداگونه»، آینده بلندمدت انسان را بررسی می‌کند و نشان می‌دهد مقصد نهایی هوش و وجدان بشر کجاست، در کتاب «21 درس برای قرن 21» قصد دارد بر اینجا و اکنون متمرکز شود. تمرکز هراری در این کتاب بر مسائل جاری و آینده بی‌واسطه جوامع بشری است، اینکه اکنون چه چیزی در حال روی‌دادن است؟ بزرگ‌ترین چالش‌ها و مهم‌ترین انتخاب‌های امروز چیست؟ به چه چیزی باید توجه کرد؟ و چه چیزی باید به کودکان آموخت؟ او برنامه‌اش را در این کتاب جهانی می‌داند. با این‌حال، علی‌رغم اینکه کتاب چشم‌انداز جهانی دارد، به ساحت شخصی افراد نیز می‌پردازد. مثلا در مورد تروریسم می‌گوید تروریسم هم مشکل سیاسی جهانی است و هم مکانیسم روان‌شناختی درونی. به این معنا که تروریسم هم از طریق فشردن دکمه ترس در عمق ذهن ما و هم با ربودن تصورات خصوصی میلیون‌ها نفر عمل می‌کند. به همین منوال، درباره بحران لیبرال‌دموکراسی می‌گوید این بحران نه‌تنها در پارلمان‌ها و مراکز رأی‌گیری طراحی می‌شود بلکه در یاخته‌های عصبی و سیناپس ذهن ما هم نفوذ می‌کند. همچنین تاکید دارد اشاره به اینکه فضای خصوصی سیاسی است کلیشه شده، چون در دهه‌ای که دانشمندان و مؤسسات و دولت‌ها روش نفوذ به مغز انسان را یاد می‌گیرند، این حرف توضیح واضحات است. همچنین می‌پرسد اکنون به کدام سو می‌رویم. از نظر او، اگر در پایان قرن بیستم جنگ‌های ایدئولوژیک بزرگ بین فاشیسم، کمونیسم و لیبرالیسم به پیروزی قاطعانه لیبرالیسم ختم شد، حال تردیدی باقی نمانده لیبرالیسم دچار معضل و بحرانی جدی است. در چنین چارچوبی می‌توان گفت این کتاب به نظراتی می‌پردازد درباره رفتار افراد و همچنین کل جوامع.هراری در این کتاب به قدرت‌های بزرگی می‌پردازد که جوامع سراسر جهان را شکل می‌دهند و احتمال دارد بر آینده سیاره زمین تأثیر داشته باشند. به‌طور مثال، شاید تغییرات اقلیمی برای مردمی که در زاغه‌ها در میانه مرگ و زندگی به سر می‌برند اهمیت چندانی نداشته باشد، ولی می‌تواند در نهایت همان زاغه‌ها را هم غیرمسکونی کند، موج جدید و عظیمی از مهاجران را راهی مدیترانه کند و به بحران سلامتی کل مردم جهان منجر شود. بنابراین هراری می‌کوشد زوایای متفاوت مخمصه جهانی را بدون ادعای فراگیربودن پوشش دهد. کتاب حاضر برخلاف دو کتاب قبلی روایتی تاریخی نیست. به تعبیر هراری، فصولی از کتاب عقل انسان را پاس داشته و بقیه نقش حیاتی حماقت بشر را برجسته کرده است. در چنین چشم‌اندازی او قصد دارد به این سؤالات پاسخ دهد: امروزه در جهان چه می‌گذرد و معنای عمیق این اتفاق‌ها چیست؟ به‌قدرت‌رسیدن ترامپ بر چه چیز دلالت دارد؟ برای رفع فراگیری اخبار جعلی چه کار می‌توان کرد؟ چرا لیبرال‌دموکراسی دچار بحران است؟ آیا خدا به زندگی‌مان بازگشته؟ جنگ جدیدی در شرف وقوع است؟ چه تمدنی بر جهان استیلا دارد، تمدن غرب، چین یا اسلام؟ آیا اروپا باید درهایش را به روی مهاجران باز بگذارد؟ ملی‌گرایی می‌تواند مشکلات نابرابری و تغییرات اقلیمی را حل کند؟ برای مقابله با تروریسم چه باید کرد؟ کتاب در پنج فصل تنظیم شده که با بررسی تنگناهای تکنولوژیکی و سیاسی کنونی ما آغاز می‌شود ولی به همه تأثیرات تکنولوژی‌های جدید نمی‌پردازد. اگرچه تکنولوژی وعده‌های شگفت‌انگیز بسیار دارد، هراری در این کتاب تهدیدات و خطرات آن را برجسته می‌کند. او پس از ترسیم چالش‌هایی که با آن‌ها روبه‌روییم، در بخش دوم کتاب دامنه وسیعی از پاسخ‌های احتمالی را بررسی می‌کند. در بخش سوم کتاب نشان می‌دهد هرچند چالش‌های تکنولوژیکی بی‌سابقه و اختلافات سیاسی شدیدند، اگر ترس‌هایمان را کنترل کنیم و در نظراتمان کمی متواضع‌تر باشیم، انسان می‌تواند سرآمد باشد. این بخش درباره برخورد با تهدید تروریسم، خطر جنگ جهانی و درباره تعصبات و دشمنی‌هایی تحقیق می‌کند که از چنین کشمکش‌هایی جرقه می‌زند. بخش چهارم با پرسیدن اینکه تا کجا می‌توان همچنان پیشرفت‌های جهانی را درک کرد و تبهکاری را از عدالت تشخیص داد، با مفهوم پساحقیقت درگیر می‌شود. در این فصل می‌کوشد به این سوال پاسخ دهد که آیا انسان خداگونه قادر است به دنیایی که خلق کرده، مفهوم و منطق ببخشد؟ آیا هنوز مرز روشنی برای جداکردن واقعیت از تخیل وجود دارد؟ و سرانجام در بخش پنجم و پایانی کتاب نیز تهدید‌های متفاوت را کنار هم قرار داده و نگاهی کلی‌تر به زندگی در عصر سرگشتگی انسان می‌اندازد. هراری در این فصل بیشتر نظرات شخصی خود را با خواننده در میان می‌گذارد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.