هدررفت 2 ميليارد مترمکعبي آب و هزينههاي آن
عليرضا توکلي . دکتراي مهندسي آب
پيشبينيها حاکي از آن است که با ادامه روند فعلي استفاده از منابع آب، در سال 1400 جمعيت تحت تنش آب شرب به 80 درصد جمعيت کل کشور ميرسد. بنابراین در ديماه 97 گزارشي از سوی مرکز پژوهشهاي مجلس شوراي اسلامي با عنوان «بررسي آخرين وضعيت آب شرب کشور از جنبههاي مختلف» منتشر شد که به نظر میرسد نياز به بررسي بيشتری دارد.در اين پژوهش ميزان توليد و فروش آب شرب شهري 6.2 و 4.6 ميليارد مترمکعب در سال و آب شرب روستايي 1.44 و 0.98 ميليارد مترمکعب در سال عنوان شده است. با توجه به اختلاف زياد بين توليد و فروش (بيش از دو ميليارد مترمکعب در سال) که بيشتر ناشي از نشت و هدررفت شبکههاي فرسوده است، چيزي حدود 26 و 32 درصد از آب توليدي در بخش شهري و روستايي بدون استفاده از دسترس خارج ميشود که با توجه به هزينه تمامشده هر مترمکعب در سال 96 که برابر 9هزارو 760 ريال است، سالانه بيش از 20 هزار ميليارد ريال بابت تلفات آب شرب از بين ميرود که جاي تأمل بسیار دارد (البته استاندارد جهاني بابت تلفات آب حداکثر 10 درصد است). مبلغي که با آن ميتوان سالانه بيش از 10 هزار کيلومتر شبکه آبرساني جديد احداث كرد يا بهجاي حفر چاههاي عميق و جستوجو در آبهاي ژرف که خروجي آن کمتر از دو ميليارد مترمکعب است، به اصلاح و نوسازي شبکههاي آب بپردازيم (مقاله «اکتشاف آبهاي ژرف» در همين روزنامه).در ادامه استان تهران با مصرف بيش از 24 درصد منابع آب کشور مقام اول را دارد و بعد از آن استان اصفهان و خراسان رضوي با مصرف حدود 7 و 6 درصد از منابع آب کشور جايگاه دوم و سوم را دارند و استانهاي خوزستان و کرمانشاه با تلفات 40درصدي در شبکههاي آب بيشترين هدررفت آب را دارند.در ادامه اين مطالعه همچنين براي مقابله با تنش آب شرب در کشور راهکاري مانند تأسيس سامانههاي جديد آبشيرينکن، افزايش تأمين آب با استفاده از پروژههاي اضطراري حفر چاه، طرحهاي ارتقاي کيفي و ارتقاي بهرهوري و بازسازي تأسيسات ارائه شده است که بعد از انجام اين راهکارها پتانسيل افزودن حدود 450 ميليون مترمکعب در سال به ظرفيت تأمين آب شرب کشور وجود دارد و اين امر نيازمند اعتباري حدود صد هزار ميليارد ريال در سال علاوه بر اعتبارات سالانه آب و فاضلاب عنوان شده است. به نظر نگارنده با اعتبار صد هزار ميلياردريالي ميتوان حدود 50 هزار کيلومتر خط لوله (که کل خط لوله آب کشور حدود 155 هزار کيلومتر است) را بازسازي کرد که ميتواند منجر به کاهش ميزان نشت و هدررفت شبکهها حداقل به ميزان 650 ميليون مترمکعب در سال شود که حدود 200 ميليون مترمکعب بيشتر از راهکارهاي ارائه شده است.در تابستان 97 به دليل کاهش بارشها در سال آبي 1396-1397 مناطق زيادي از کشور تحت تنش آب شرب قرار گرفت. در اين تابستان جمعيت شهري و روستايي بالغ بر 36.8 ميليون نفر (معادل 46 درصد جمعيت کشور) تحت تنش آب شرب قرار گرفتند که از کل جمعيت شهري 61.6 ميليون نفري حدود 34.5 ميليون نفر (56 درصد) تحت تنش آب شرب قرار داشتند که بيشتر آنها در فلات مرکزي (16.7 ميليون نفر) و بقيه در ساير حوضههاي آبريز زندگي ميکردند.ميزان کمبود آب شرب در اوج مصرف بر اساس آخرين آمار (تابستان97) حدود 22.4 مترمکعب در ثانيه است. کمبود و تنشهاي آب شرب يادشده نارضايتيهايي در برخي شهرهاي کشور مانند آبادان، خرمشهر، برازجان، کازرون، بوشهر و اکثر شهرهاي استان اصفهان و... رخ داد. با فرض ضريب رشد جمعيت شهري برابر 1.32 درصد جمعيت شهري تحت پوشش شبکه آب شرب در سال 1400 به حدود 63.2 ميليون نفر خواهد رسيد و تعداد شهرهاي در معرض تنش آب شرب به 433 شهر و جمعيت در معرض تنش به 50.3 ميليون نفر و ميزان کمبود در اوج مصرف به 33.2 مترمکعب در ثانيه ميرسد. با توجه به اين روند در سال 1400 با کمبود مخازن آب به ميزان 2.6 ميليون مترمکعب روبهرو هستيم که اين آمار وضعيتي بسيار وخيم و ناپايدار را براي آب کشور رقم خواهد زد.روشهايي براي مديريت مصرف مانند نصب تجهيزات کاهنده مصرف در همه ادارات دولتي و واحدهاي پرمصرف، شناسايي و رفع انشعابات غيرمجاز، جداسازي سامانههاي آبياري فضاي سبز از آب شرب، اعمال تعرفه مازاد بر الگوي مصرف بر خانوادههاي پرمصرف، فرهنگسازي و تصحيح الگوي مصرف، اصلاح تعرفهها و... شايد راهکارهايي در جهت جلوگيري از بروز اين وضعيت وخيم در منابع آب کشور باشد.
در انتها به نظر نگارنده در تهيه چنين مطالعات و پژوهشهايي که منجر به ارائه راهکارهاي چندينساله براي کشور و مسئولان ميشود، بهتر است از جامعه دانشگاهي، مشاوران و پيمانکاران بخش آب نيز جهت همفکري دعوت به عمل آيد تا نتيجه به واقعيت نزديکتر شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.