|

پیامی از ستارگان

عبدالرضا ناصرمقدسی. متخصص مغز و اعصاب

شاید دیگر عادت‌مان شده باشد که با شیء یا یافته‌ای مرموز در پهنای آسمان روبه‌رو و پس از چندی کاوش متوجه شویم که این شیء یا سیگنال مرموز فرستاده‌ای از سوی بیگانگان نبوده، بلکه خصلت فیزیکی آن، او را چنین مرموز جلوه داده است. آهی از دل‌مان برمی‌آید که این بار هم نه. این‌بار هم نتوانستیم نشانی از حیات فرازمینی پیدا کنیم. همین چندی پیش بود که تکه‌سنگی عجیب به نام اوموآموا همه را به هیجان انگیخت که نکند این تکه‌سنگ با این رفتار و شکل عجیب سفینه‌ای از سوی بیگانگان باشد که آمده تا ما را ببیند. اما پس از چندی مشخص شد که این تکه‌سنگ فقط از این لحاظ قابل توجه است که اولین میهمان خارج از منظومه‌ای کشف‌شده است؛ تکه‌سنگی که متعلق به خارج از منظومه شمسی است. احتمالا پیش از این نیز تکه‌سنگ‌های بسیاری از فضای بین‌ستاره‌ای وارد منظومه شمسی ما شده بودند، اما این اولین‌بار بود که ما می‌توانستیم یکی از آنها را کشف کنیم. حالا نیز سیگنالی عجیب توجه همه را به‌سوی خود جلب کرده است. طبق مقاله‌ای که به‌تازگی در ژورنال بسیار معتبر نیچر به چاپ رسیده است، دانشمندان کانادایی موفق به دریافت و کشف یک سیگنال پرقدرت و تکرارشونده غیرعادی رادیویی از اعماق فضا شده‌اند. این سیگنال پرقدرت که اصطلاحا fast radio burst نامیده می‌شود، بعضی از دانشمندان را به این فکر انداخته که نکند چنین سیگنال غیرطبیعی‌اي منشأ مصنوعی داشته و از یک تمدن فرازمینی که یک‌ونیم میلیارد سال نوری از ما فاصله دارد، دریافت شده است. واقعا هم هیجان‌انگیز است، اما درعین‌حال می‌تواند مانند بسیاری دیگر از گمانه‌زنی‌ها نادرست از آب درآمده و در نهایت از طریق یک مکانیسم فیزیکی توضیح داده شود. البته همه این گمانه‌زنی‌ها جزئی بسیار ارزشمند از جست‌وجوی چندین هزارساله نسل بشر در دل آسمان است؛ جست‌وجویی که به مدد فناوری‌های نوین شکل بسیار پیشرفته‌ای را به خود گرفته است. با این همه وقتی که این تلاش‌ها به شکست منجر می‌شود، همیشه سؤالی مطرح می‌شود: چرا با اینکه تخمین‌های انجام‌شده به وسیله فرمول مشهور فرانک دریک و فرمول‌های مشابه از حضور هزاران تمدن فرزمینی در همین کهکشان راه شیری خودمان سخن می‌گوید، تاکنون و با وجود این همه جست‌‌وجو هیچ نشانی از آنها یافت نشده است؟ این سؤال که اولین‌بار از سوی فیزیک‌دان بزرگ فرمی مطرح شده، به پارادوکس فرمی مشهور است؛ پارادوکسی که واقعا آزاردهنده است. واقعا چرا تا به حال موفق به برقراری ارتباط با تمدن‌های فرازمینی نشده‌ایم؟ آیا ممکن است که ما تنها ساکنان این کیهان بسیار پهناور باشیم؟ از سوی دیگر، بسیار عجیب و شگفت‌انگیز خواهد بود اگر در جایی دیگر از این کیهان با این همه کهکشان و سیاره، حیات شکل نگرفته باشد یا آن‌قدر پیشرفت نکرده باشد تا هوشمند شود. من نیز مثل بسیاری دیگر بر این باورم که حتما در گوشه‌های دیگر از این کیهان تمدن‌های هوشمند وجود دارند. اما اشکال کار در اینجاست که هرچند هم هوشمند باشند، احتمالا فواصلی بسیار طولانی با ما دارند؛ فواصلی که با سال نوری تعریف می‌شود. حال فرض کنید که یک تمدن هوشمند یک میلیون سال نوری با ما فاصله داشته باشد. کاملا مشخص است که در عمر حداکثر 300 هزارساله انسان هومو ساپینس نباید انتظار شنیدن پیامی از سوی آنها داشته باشیم. محدودیت‌های کیهانی برای عدم ارتباط البته فراتر از اینهاست. اولا ما نمی‌دانیم در کجای کیهان قرار گرفته‌ایم. اگر در لبه آن باشیم چطور؟ در این صورت فاصله ما تا سایر نقاط کیهان بسیار دورتر می‌شود. از سوی دیگر ما می‌دانیم که کیهان بدون توقف در حال انبساط است و کهکشان‌های آن دارند از هم دور و دورتر می‌شوند. همین موضوع شانس ارتباط را فقط برای کهکشان‌های نزدیک به هم مقدور می‌کند. اینها همه ناامیدکننده است. شاید تنها عاملی که نوع بشر را برای جست‌وجو در کیهان امیدوار کند، حضور عاملی به نام هوش است. فکر می‌کنم ما قدرت هوش و نیز هوش مصنوعی که به احتمال زیاد در سال‌های آینده موفق به ایجاد آن خواهیم شد، را دست‌کم گرفته‌ایم. همان‌طور که تگمارک در کتاب «انسان در عصر هوش مصنوعی» می‌گوید وظیفه این جست‌وجو را نه گونه هومو ساپینس، بلکه هوش مصنوعی برعهده خواهد گرفت. هوش می‌تواند بر همه این فاصله‌ها چیره شود و چه‌بسا همان‌طور که ری کورزویل، محقق علوم رایانه‌ای و نویسنده کتاب «تکینگی نزدیک است»، بیان می‌کند، در نهایت با تغییر ساختار کیهان، کائنات را نیز به تسلط خود درآورد. در آن صورت حتما راه‌های ارتباطی جدیدی را با تمدن‌های احتمالی فرازمینی به‌وجود خواهد آورد.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.