|

دنیای شگفت‌انگیز آهن‌ربا

حسن فتاحي.عضو هيئت‌تحريريه فصلنامه نقد كتاب علوم محض و كاربردي

همه ما با آهن‌ربا آشنایی داریم؛ از وسایل بازی و نظامی گرفته تا تزئینات آهن‌ربایی که به یخچال می‌زنیم، اما دنیای آهن‌ربا گسترده‌تر از تجربه‌های روزانه ماست. تعریف آهن‌ربا به زبان ساده و دقیق چنین است: قطعه‌ای از ماده فرومغناطیس یا فری‌مغناطیس که آفریننده میدان مغناطیسی در بیرون از خود است. به بیانی دقیق‌تر، در آهن‌ربا «حوزه‌های مغناطیسی» به‌گونه‌ای ردیف شده‌اند که افزون بر دیگر ویژگی‌ها، توان ربایش چیزهای آهنی مانند میخ، براده‌های آهن یا سنگ‌آهن با عیار بالا را دارد و با قرارگرفتن در میدان مغناطیسی بیرونی بر آن گشتاور نیرو وارد می‌شود. کشف آهن‌ربا به اوایل سده ششم پیش از میلاد بازمی‌گردد. خاصیت ربایش سبب شد تا «سنگ‌آهن»، کانه‌ای که اساسا دارای یکی از اکسیدهای آهن Fe3O4 کشف شود و از همان زمان نیز آن را برای ساختن فولاد به کار می‌برند.
کلمه مغناطیس که برای بیان قدرت اسرارآمیز سنگ‌های آهن‌ربا وضع‌ شده، در زبان یونانی به معنای سنگ «مگنزیا»، نام محلی در آسیای صغیر است. چنین سنگ‌هایی را اولین‌بار در آنجا پیدا کرده‌اند. تاریخ دقیق نداریم، اما پیشینیان یاد گرفتند با مالیدن میله‌ها یا عقربه‌های فولادی به سنگ‌های آهن‌ربا یا ماگنتیت؛ یعنی آهن‌رباهای طبیعی، «آهن‌رباهای مصنوعی» بسازند. در چین از سده یازدهم از قطب‌نما استفاده می‌شده است، اما در سال 1600 میلادی ویلیام گیلبرت، فیزیک‌دان بریتانیایی، در هر آهن‌ربا وجود دو قطب متمایز و نیز وجود نیروهای رانشی میان دو قطب همنام و نیروهای ربایشی میان دو قطب ناهمنام را کشف کرد. قانون کولن که به سال 1785 ارائه شد، در حقیقت چکیده و معرفی کمّی تمام دستاوردهای پیشین است. این قانون برای جرم‌های مغناطیسی از راه منطق تعریف ارائه داد و راه را برای نظریه‌های پیاپی بعدی هموار کرد.
دانش امروزی ما درباره شیوه «مغناطش» مواد گوناگون به صنایع متنوع امکان داده که با انتخاب و به‌کارگیری مواد مناسب، بیشتر بر پایه آلیاژهای آهن، آهن‌رباهای بسیار متنوع دائمی یا موقت بسازند که کارکرد وسیع وسایل فراوانی مانند موتورها، مولدها، بلندگوها، همچنین سنج‌افزارهایی مانند آمپرسنج و ولت‌سنج را بیمه کرده‌اند. مغناطش یا آهن‌ربایش یعنی فرایند مغناطیس‌شدن ماده مغناطیس است که با حرف بزرگ M نشان می‌دهند و گشتاور مغناطیسی واحد حجم در ماده، ناشی از قطبش مغناطیسی است. در مورد آهن، کبالت و نیکل مغناطش از به‌خط‌شدن گشتاورهای مغناطیسی دائمی اتم‌ها ایجاد می‌شود. گشتاور مغناطیسی از طریق «مغناطش القایی» مانند دیامغناطیس هم به وجود می‌آید، اما سهم آن در برابر گشتاور اتمی بسیار ناچیز و چشم‌پوشیدنی است. به زبان ساده، مغناطش القایی یعنی مغناطیدن جسم؛ یعنی آهن‌رباکردن آن. بنابراین فرایند القای گشتاور مغناطیسی در جسم است. برای آهن‌رباکردن هر جسم آن را در میدان مغناطیسی آهن‌ربای دیگری قرار می‌دهند. امروزه در صنعت برای مغناطش القایی از جریان الکتریکی استفاده می‌کنند. به این طریق هر جسمی، خواه جامد، خواه مایع و خواه گاز می‌تواند آهن‌ربا شود. جسم آهن‌رباشده از این طریق را مغناطیس القایی می‌گویند.
آهن‌رباهای دائمی را بیشتر به شکل میله یا نعل اسب می‌سازند که مغناطش کسب‌کرده خود را عملا برای همیشه نگه می‌دارند. به شرطی که گرما نبینند، کوبیده نشوند یا در معرض میدان مغناطیسی بیرونی نباشند. بیشتر آهن‌رباهای دائمی را از همجوشه آهن، نیکل یا کبالت و آلومینیوم به نام آلنیکو درست می‌کنند، به‌طوری‌که «آهن‌ربای آلنیکو» به معنای آهن‌رباهای دائمی قوی ساخته‌شده از النیکو، همجوشه‌ای از آهن، نیکل، کبالت و آلومینیوم شناخته می‌شود.
نوع دیگری از آهن‌رباها «آهن‌ربای جبرانگر» نام دارد؛ یکی از اجزای سازنده برخی ادوات اندازه‌گیری مانند گالوانومتر با پیچه متحرک یا مغناطیس‌سنج‌ها. نقش اصلی آهن‌ربای جبرانگر به دلیل میدان مغناطیسی که می‌آفریند، عبارت است از خنثی‌کردن بخشی از میدان مغناطیسی زمین در جایی که قسمت‌های متحرک ادوات جای دارند. به این طریق آزمایشگر می‌تواند با تغییردادن مکان و راستای این آهن‌ربا شدت میدان برایند، به نام «میدان رهنما» یا میدان هادی را عوض کند و با این کار درواقع باعث تغییر حساسیت ادوات اندازه‌گیری شود. مسلم است که حساسیت با شدت میدان رهنما نسبت عکس دارد. به همین دلیل است که آهن‌ربای جبرانگر را «آهن‌ربای خنثی‌کننده» هم می‌گویند. ازجمله دستاوردهایی که آهن‌ربا برای فیزیک به ارمغان آورد، رد نظریه «تک‌قطبی مغناطیسی» بود؛ یعنی اگر آهن‌ربایی را بشکنیم، هر تکه از آهن‌ربا خود آهن‌ربایی با دو قطب شمال و جنوب خواهد بود. آزمایش‌هایی از این نوع به اینجا انجامید که نظریه کولن درباره مغناطیس بر پایه فرض وجود جرم‌های مغناطیسی متمایز شمال و جنوب مانند وجود دو بار الکتریکی متمایز مثبت و منفی کنار گذاشته شود.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.