«مالون میمیرد» و مرگها
همه ما یک زندگی به خودمان بدهکاریم
احمد غلامی
اگر قرار باشد مثل «مالون» دراز بکشم و بخواهم بمیرم، اتفاقات جالبی برایم میافتد. شاید هم نه؛ شاید هم مرگ مثل تیری باشد که از کمان درمیرود و تمام. کمان میماند و تیر رفته است. بهآنی، به چشمبرهمزدنی ناپدید شدهای از روی کره خاکی. «مالون» اینطور نمیمیرد، تیری نیست که از چله رها شود. گوشهای افتاده است انگار توی خانهای شناور در مِه. روی تختی فرسوده که از آنجا جهان را نظاره میکند. مرگ که نزدیک میشود، وجود آدم حساس میشود، گوشهایش چیزهای را میشنوند که قبلا نمیشنیدند. حافظهاش چیزهایی را بهیاد میآورد که قبلا بهیاد نمیآورد. مرگ که نزدیک میشود داستاهای تودرتویی به ذهن آدم میآید که آدم نمیداند کدامش واقعی است کدامش خیال. «مالون میمیرد»، مال زمانی است که هنوز مرگ ارجوقربی داشت و آدم که میخواست بمیرد رویداد بزرگی هم برای خودش و هم دیگران محسوب میشد. در فیلم «کائوس» ساخته برادران تاویانی شکوه مرگ به زیبایی بهسخره گرفته شده است. در یکی از روستاهای ایتالیا پدربزرگ در حال نزع است، اما هنوز جان در بدن دارد. پسرها، نوهها و دخترها و دامادها او را با تشریفات بر بالای گور خود میبرند و تابوتش را کنار قبرش میگذارند تا جان به جانآفرین تسلیم کند، اما پیرمرد به این راحتیها غزل خداحافظی را نمیخواند، میان مرگ و زندگی دستوپا میزند. پدربزرگ که از دنیا دل نمیکند، بالاخره اطرافیان را کلافه میکند و با هر چرتی که پلکهایش را سنگین میکند همه بهخیال اینکه او مرده است، نفس راحتی میکشند: اینهمه شوخی با مرگ، البته شوخی که نَه، اثبات این مدعا که مرگ هم سویهای طنزآمیز دارد.
«مالون» تازه موقع مرگ یادش میافتد که داستان بگوید. داستان آدمها و اشیا را. مالون تیری است که از چله رها نمیشود. بین پرتابشدن و نشدن است. این است که صداها، بوها، رنگها را با تمام وجود احساس میکند. «مالون» باوری دکارتی دارد. روح و جسم را جدا از هم تجربه میکند. جسمش او نیست، لاشهای است بهدردنخور: «واقعا آن هوایی که من احتیاج داشتم اینجاست، هوای رقیق زنده، دور از آن تاریکی پرورندهای که مرا میکشد. هرگز به درون این لاشه باز نخواهم گشت مگر برای فهمیدن موقع آن. میخواهم کمی قبل از شیرجه کذایی آنجا باشم، برای آخرینبار دریچه قدیمی بالای وجودم را ببندم، به دژهایی که در آنها زندگی کردهام خداحافظ بگویم و از پناهگاهم پایین بروم. من همیشه احساساتی بودم. اما از حالا تا آنموقع فرصت دارم که در ساحل شادی کنم، با این همراه شجاع که همواره آرزویش را داشتهام». «مالون» طوری حرفی میزند که انگار از دو نفر حرف میزند. یکی که جسم است و دیگری که درون اوست و موقعش که برسد باید این دژ را ترک کند و برود. درست خلافِ نگاه سارتر. سارتر به آگاهی درون چندان باوری ندارد. آگاهی همیشه آگاهی از چیزی است. «مالونِ» دکارتی اینگونه فکر نمیکند، مثل صیادی است که از درونِ خود آگاهی صید میکند. این آگاهی است یا تجربه یا حافظه؟ با این نگاه رویکردی سلسلهمراتبی هم به انسان رخ خواهد داد. مرگ هر آدمی به اندازه و هیبت هر آدم دیگری نیست. مرگ هر کس، داستانی از عمق درون او است. در فیلم «کائوس»، مرگ پیرمرد روستایی خلاصیِ خانواده از مزاحمتهای پیری است. «مالون» با توصیف وضعیت احتضار خود مرگ را ارزشی میکند. ارزش هر مرگی به داستانهایی است که روایت میشود، به تصاویر و خاطراتی است که به مغز هجوم میآورند. «ممکن است بگویید که اینها همه در سر من میگذرد، راستی گاهی اوقات به نظر میآید که من در بطن یک سر قرار دارم». برای «مالون» هرچه هست، سر است. در بطن سر بودن. بدون سر، بدون مغز، مرگِ جسمی از مرگی به مرگ دیگر درغلتیدن است. مرگی بدوی، مرگی که بهزعم «مالون» از آنِ حیوانات است هرچند دردناک: «قاطر همانطور که انتظار میرفت به پهلو افتاده بود. دستهایش راست و سفت دراز و پاهایش به زیر شکمش کشیده شده بود. آروارههای گشوده، لبهای پیچیده، دندانهای بسیار بزرگ و چشمهای بیرونزده حیوان سر مرده زنندهای را تشکیل میداد. ادموند، بیل و بیلچه را به دست پدرش داد و از گودال بیرون آمد. هر دو باهم پاهای قاطر را گرفتند و آن را به لب گودال کشیدند و از پشت توی گودال انداختند. دستهای قاطر که به طرف آسمان بلند بود از سطح زمین بالا زد. لامبرتِ پیر با بیلچهاش روی آنها کوبید. بیلچه را به دست پسرش داد و به طرف خانه رفت. ادموند به پرکردن گودال پرداخت. ساپو، به تماشای او ایستاد. آرامش بزرگ او را دربر گرفت پایان زندگی همیشه احیاکننده است». خانواده لامبرت که دو فرزند دارند و خانواده ساپو که پدر و مادر و پسری هستند، از میان خوابوبیداریهای مالون روایت میشوند. لامبرت شغلش قصابی نیست، اما خوکهای اهالی روستا را نزدیک عید پاک میکشد و سهم اندکی از گوشت آن نصیبش میشود. لامبرت خشن است و بویی از عشق و عاطفه نبرده وحتا به دخترش هم دستدرازی میکند گرچه دخترش از این کار ناراحت شود. گویا تعرض به محارم در این روستا چندان مانعی ندارد. مادر خانواده نَه از احساس مادری سرشار میشود و نه از احساس زنانگی. نه لامبرت مردی است که احساس زنانگی را در او شکوفا کند و نه خانواده، خانواده بهدردبخوری است که احساس مادری را شعلهور سازد. زندگی خانواده لامبرت بهغایت بدوی است؛ احساسهایی که به مرحله کمال و بلوغ نمیرسند و محصور در غریزههای ابتدایی میمانند. خانواده ساپو هم چنین خانوادهای است، گیرم با خشونتی کمرنگتر و با روابطی عاطفیتر اما این خانواده نیز چنان تنگنظرانه به دنیا مینگرند که چیزی اسباب شگفتی آنان نمیشود. بهراستی مالون از یادآوری این روایات و آدمها در پی چیست؟ آیا این آدمها در تضاد با وضعیت او قرار دارند؟ تضاد بین او که همهچیز را احساس میکند و با تمام وجود زندگی را میبلعد و آدمهایی که زندگیشان در مداری خطی با تمام ترسها و خشونتها و حقارتهاشان پیش میرود. آیا دم مرگ فقط بهانهای است برای مالون که نشان دهد آدمها از یک دست نیستند و مرگشان یک معنا ندارد. «موقعی که مکث میکنم، مثل حالا صداها دوباره شروع میشوند، صداهایی که بهطرز عجیبی بلند است و حالا نوبتشان رسیده. طوری است که انگار من باز شنوایی زمان کودکیام را پیدا کردهام. از آن زمان در بسترم. درون تاریکی، در شبهای طوفانی میتوانستم در غوغای بیرون، صدای برگها، شاخهها، ساقههای نالنده و حتا علفها و خانهای که مرا در پناه داشت، چنانکه زمزمه دو درخت وقتی که هوا آرام بود به یکدیگر شباهت نداشت...». مالون با این تعابیر درصدد است بگویید عدالتی در مرگ آدمها نیست. مرگ لامبرت پیر، شبیه مرگ او نیست. مرگ او پر از رنجهای ناخواسته است، رنجهایی که برای آن بهایی نیست. در یکی دیگر از اپیزودهای فیلم «کائوس»، ارباب دهکده روی نیمکتی نشسته و به کشاورزان خود که در تدارک جشنی بزرگاند خیره شده است. شوروغوغایی برپاست، شور و غوغایی که با سادگی روستایی گره خورده و ارباب معنای زندگی را با تمام وجودش احساس میکند. ماه در آسمان سنگفرش حیاط را مهتابی کرده است. زنان روستا در دوردستها آواز سر میدهند. زندگی سرشار از زیبایی است، سرشار از حیات. اما سایه ابری ماه را میگیرد و ارباب لحظهای درمییابد که پیر شده است و زودتر از برخی نوکرهای خودش رهسپار آن دنیا خواهد شد. احساس بیعدالتی در زمان مرگ گریبانش را میگیرد و با حرص به کودکی پابرهنه که از جلویش میگذرد پشت پا میزند. کودک سکندری میخورد و بهسختی تعادلش را حفظ میکند و به راه خود ادامه میدهد. ارباب زیر لب میغرد: «این تولهسگ بیشتر از من عمر میکند». آنچه ارباب بهحساب نمیآورد عمرهای رفته خودش است، هرچه هست روبهرو است. «مالون» هم تکهگوشتی است که روی تخت افتاده و با روایت گذشته توی زمان مستحیل میشود، خودِ زمان میشود. خودِ زمانبودن یعنی فقط مغزبودن نَه جسم. زمان در «مالون میمیرد» بیشباهت به زمان در داستاهای جیمز جویس نیست. زمانی افقی، زمانی که در عرض جغرافیایی عمر معنا مییابد، زمانی که نمیگذرد، بازآفریده میشود و دوباره هرچند گذشته است به حال احضار میشود و به آینده نمیپیوندد. در حال، اکنونِ واقعی زیسته میشود. اینجاست که «مالون» معنای زمان را از دست میدهد و خودش عین زمان میشود. اگر قرار باشد، ما هم دراز بکشیم و بمیریم، زمان به سراغمان میآید. زمانی که از ما نمیگذرد. گذشته شفاف میشود، صداها وضوح و رنگها جلای بیشتر پیدا میکنند. کتاب «مالون میمیرد» افتاده روی میز. جلد پوستماری دارد. انتشارات نیل، ترجمه محمود کیانوش. گفتم: «این کتاب را ببرم؟» ساکت نگاهم کرد. دلش میخواهد کتابهایی که شوروحال را از من میگیرد نخوانم. کتاب را برمیدارم. زمانها دوباره احیا میشوند. باید مطالب را برای چاپ آماده کنیم. از نگاه ما او مرگناپذیر است اما زودتر از همه ما میمیرد. توی کوه چشمهایش را میبندد. نفس عمیقی میکشد. مثل مالون همه صداها را میشنود. تفاوت صدای دو درخت را حتا بهوضوح تشخیص میدهد. دراز میکشد و به گذشته فکر میکند. کتاب قطوری از توی ساکش درمیآورد با کاغذهای زرد کاهی. برمیدارم: «کلیم سامگین» ماکسیم کورگی. میخندد این کتاب گورکی با همه کتابهایش فرق دارد، این رمان واقعی او است. ساموئل بکت چی؟ «مالون میمیرد»؟ او مثل مالون انگار یک زندگی به خود بدهکار است. میگوید: «ترجمهاش خوب بود؟» گفتم: «باورم نمیشد این همان محمود کیانوش خودمان است!» میگوید: «کدام کیانوش خودمان، سن بابابزرگ تو را دارد!» میخندد، میخندم. میگویم: «همه ما یک زندگی به خودمان بدهکاریم مثل مالون...».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.