بکت، نوبل و «جهان ادبی»
سرپیچی از رهاکردن ضمیر سومشخص
شیما بهرهمند
ساموئل بکت از اوان نوشتن، پیش از انقلابِ ادبیاش، روزگاری که هنوز نویسندهای ناشناخته بود، به نهادها و کلیشههای مستقر تاخته بود. سالیانی پیشتر از اینکه آکادمی نوبل ادبی اسنادِ مذاکرات و چندوچونِ انتخاب صاحبان نوبل را منتشر کند و در یکی از این اسناد، انتخابِ بکت دستکم از طرفِ رئیس کمیته انتخاب ناهمخوان و ناسازگار با روح نوبل خوانده شود و نیز، پیشتر از آنکه بهخاطر نوشتن آخرین صفحاتِ تریلوژی خود از رفتن به استکهلم، مقر جایزه نوبل سر باز زند. همان اتفاقی که آندرس اوسترلینگ، رئیس کمیته داوران نوبل بهتلویح آن را پیشبینی کرده بود با شناختِ ابزوردیته بکتی که علیه روشنگری برخاسته، فلسفه و حتا ادبیات را دست میاندازد. بکت در سال 1934 در مقالهای که تحتعنوان «شعر اخیر ایرلند» با نام مستعار نوشت تکلیفش را با محیط ادبی خود و سنت مسلط بر آن یکسره کرد. او بدون هیچ رودربایستی و ملاحظهای به رَد «جنبش فولکلور سلتی» پرداخت و تمام سنت ملی را، که با ییتس آغاز شده و به روشنفکران کاتولیک رسیده بود، به سخره گرفت: «شاعران معاصر ایرلند را میتوان به دو دسته تقسیم کرد، شاعران اهل شعر قدیم و دیگران، دسته اول اکثریت است، دسته دوم مورد توجهِ لطفآمیز آقای و. ب. ییتس هم قرار گرفته است ولی بهمثابه ماهیهایی که در ساحل به نفسنفس افتادهاند».1 بکت از خودِ ییتس که در آن روزگار از مشاهیر ادبیات جهان بود، شاعری هفتادساله، بزرگترین شاعر ایرلندی برنده نوبل ادبی هم نمیگذرد و بهطرزی کنایی نشان میهد که صاحبِ بزرگترین جایزه ادبی بودن هم مانعی بر سر راهِ انتقادات تندوتیزش نیست. ازهمینروست که پاسکال کازانووا، بکت را نیز در ردیف «شاعران تبعید» مینشاند، که بهتعبیر او میخواهند با مراجع ادبی ملی خود قطعرابطه کنند، طرفه آنکه اکراه دارند از تعلقِ ناخواستهشان به فضای ادبی بومی دست بکشند. «نویسندگانی که تاریخچه خود را و محیط ادبی اصلی خود را طرد میکنند ولی هیچگاه از آن رها نمیشوند»،2 و در ازای گرفتارآمدن در چنین وضعیت متناقضنمایی به «جمهوری جهانی ادبیات» میپیوندند و بهتعبیر درستتر در خلق «جهان ادبی» نقش ایفا میکنند. «مولوی»، «مالون میمیرد»، «نامناپذیر» و «در انتظار گودو» که همگی بار نخست به فرانسه نوشته شدند و در دهه پنجاه به چاپ رسیدند، نامِ بکت را با تواتر بیشتر بر زبانها انداخت اما بهنقل از آ. آلوارز3 بکت در این زمان هم تنها نزدِ مدافعان و خبرگان ادبیاتِ آوانگارد نامی آشنا بود. افشای اسناد آکادمی نوبل ادبی از پس نیمقرن و تردید در انتخاب بکتِ مشهور شاید از سَر این واقعیت باشد. ادبیات آوانگارد در هر دورانی مخاطبانی اقلیتی دارد، گرچه مانندِ هر انقلاب دیگری «مردم»ساز شود. با این اوصاف، انقلاب ادبی بکت خاصه اثر «در انتظار گودو»، در قدوقوارهای بود که آلوارز را با آگاهی از این واقعیت نیز به خطا انداخت. او که بیتردید صاحبِ یکی از بهترین تفسیرها درباره بکت است، مینویسد «فقط شانزدهسال پس از نخستین اجرای گودو، جایزه نوبل به بکت اهدا شد. اما نکته مهم و نامحتملتر آن بود که برخلاف اکثر موارد دیگر، اینبار هیچکس به انتخاب او اعتراض نکرد؛ ظاهرا حق بکت نسبت به این افتخار ادبی غالبا مشکوک، بدیهی و تردیدناپذیر بود». البته خطای محاسباتی آلوارز در کمال وقوف به وضعیت ادبی اتفاق افتاد که بهقول او در آن «پدیدهای برخاسته از برادوی نظیر نیل سایمون» ظرفِ بیستوچهار ساعت درآمدی بیش از درآمد سالانه بکت کسب میکند، بااینحال بکت هماره کسی است که نمایشنامه «در انتظار گودو» را نوشت و کل تئاتر معاصر را دگرگون کرد.
با افشای اسناد و روشدنِ دست متخصصان ادبی در سلیقهورزی و جانبداری از نوع ادبی میتوان مابازای تردید در ادبیات و جایگاه بکت، جایگاهِ جوایز ادبی حتا نوبل را به دیده تردید نگریست و بر تقابلِ «فضای ادبی جهانی» با «جهانیشدن ادبیات» دست گذاشت که نقطه اتکای کازانووا در طرحِ مفهومِ «جمهوری جهانی ادبیات» بود. ازقضا تاریخِ جوایز ادبی - از مهمترین و تاثیرگذارترینِ آنها که نوبل باشد تا جوایز ادبی محفلی وطنی- گواه بر این مدعاست که بیشتر سازوکاری در جهتِ جهانیسازی ادبیات بوده است نَه فضایی برای منازعات و انقلابهای ادبی که بهدست نویسندگان نامتعارف و پیرامونی و تحت سلطه بیفتد تا مقیاس زمان و مدرنیته ادبی را تغییر دهند. بگذریم از اینکه جدیتِ آکادمی نوبل آنان را واداشته تا نویسندگانِ قَدر را انتخاب کنند گیرم چندین نویسنده مهم نیز از فهرست نوبلینها باز مانده باشند. کازانووا در مقاله دیگری با عنوان «ادبیات بهمثابه یک جهان»4 نحوه عملکرد «جهان ادبی» را درست خلافِ تصور متعارف از «جهانیشدن ادبیات» میداند که بیشتر معرف افزایش کوتاهمدت سود ناشران در مراکز قدرتمند و معطوف به بازار است. فرایند جهانیشدن ادبیات یا درستتر، جهانیسازی ادبیات، هیچ نسبتی با مفهوم «ادبیات» و انقلابها و تاریخ ادبیات نیز ندارد و خود را در ردیف بازاریابی محصولات و کالاهایی تعریف میکند که بهکارِ گردش و انباشت سرمایه میآید و آدورنو و هورکهایمر نیز آن را در شمار مقولاتِ متعلق به «صنعت فرهنگسازی» و تبلیغات آوردهاند نَه موضوعات مرتبط با هنر و ادبیات. کازانووا توفیقِ این نوع کتابها و جهانیشدن ادبیات را بهطعن «بازتاب نوعی جابهجایی از ادبیاتِ ایستگاههای قطار به ادبیاتِ فرودگاهها» میخواند که به انفعال ادبی منجر شده و در کار کلیشهسازی و قاعدهمندکردنِ ادبیات است و راه را بر منازعات و زدوخوردها بر سر خودِ ادبیات سد میکند. دستبرقضا باور مسلط جامعه ادبی ما نیز در غیاب هرگونه «توان» برای حضور در فضای جهانی ادبی، بهسمتِ جهانیسازی ادبی از قِبل شرکت در انواعواقسام نمایشگاهها و فستیوالهای ادبی جهان میل کرد و چیزی عاید ادبیات ما نشد جز چندینوچند ترجمه سفارشی و تحمیلی که تنها قفسههای ادبیاتِ جهان سوم را انباشت و حتا بهکار پُرکردنِ جیب بنگاههای نشر و واسطهها هم نیامد. اما استراتژی بکت چیست برای مقابله با وضعیتی جهانی که در آن جایزه نوبل ادبی بهعنوان یکی از «شاخصههای عینی وجود فضای ادبی جهانی» نیز از بساط فرهنگبازی و «سورچرانی ادبی» مصون نمیماند. «هدف بکت بهگفته خودش بهکارگرفتن بطالت و بهرهبرداری از سترونی است.»5 مسئله بکت همچون سایرین بیشتر و بهتر بیانکردن نیست، چونان که ادبیات وطنی ما دستکم از اواخر دهه هفتاد به آن گرفتار آمد. برای بکت این «وسواس همگانی برای بیانکردن تا سرحد ممکن» خود بخشی از فلاکت روزگار ما است. استراتژی بکت زیادهوری در بیان، پُرگویی است که همارز با احضار دلقکها روی صحنه پیش میرود تا منتهای هدف بکت یعنی از ریختانداختن واقعیت. بکت موضع خود را پیشاپیش روشن میکند، آنجاکه در تقابل با شهوت بیانکردن میگوید دیگر نَه چیزی برای بیانکردن مانده و نَه میل، توان یا ابزاری برای بیانکردن. بهتعبیرِ فرهادپور در مقدمه «بکتِ» آلوارز، تباهی به عمق زبان رسوخ کرده و دیگر کلمات هم پوک و در یککلام تباه شدهاند. بکت اما در عینِ باور به این تباهی همچنان از اجبار نوشتن، از اجبار به بیانکردن سخن میگوید و پاسخش در قبال این اجبار «یک نمیدانمِ ساده است». آخر، «او عمری را صرف فهم این اجبار کرده است». در پی این «اجتهاد ادبی» است که بکت رمان را به ابزاری برای تأمل در ماهیت تاریخی و سرنوشت خودِ رمان و ادبیات بدل میکند. ادبیاتِ بکت، نوشتن درباره نوشتن است و شخصیتهای بکت همه در کارِ نوشتناند تا حقیقت جهان و هستی را روی کاغذ پیدا کنند. آدمهای بکت روی بکتِ نویسنده تا میخورند. بهقولِ آلوارز، بکت هماره از ملال و کسالتی نوشته است که رسالت خستهکننده نوشتن را هم در خود غرق میکند. تمام شخصیتهای بکت به درجات متفاوت، نفس آخر را میکشند. «من نَه»، آخرین نمایشنامه بکت، روایتی است از مانیفستِ تمامعیار این نویسنده ایرلندی درباره رسالت ادبی خود که در تکگفتوگوی زندگیاش با دو تویی گفته بود: «این بیان که دیگر هیچچیزی برای بیانکردن وجود ندارد، هیچچیزی که با آن بتوان بیان کرد، هیچچیزی که از آن بتوان بیان کرد، هیچ قدرتی برای بیانکردن، هیچ میلی به بیانکردن، همراه با اجبار به بیانکردن.» در یک طرفِ صحنه «شنونده یا مخاطب خاموش» ایستاده است بیحرکت. در طرف دیگر، تنها نوری متمرکز بر دهان زنی دیده میشود که بیوقفه و دیوانهوار حرف میزند و سرنوشت زن سالخوره هفتادسالهای را روایت میکند. سیلِ کلمات عصاره کابوسهای بکت است: «حداکثر سالی یکی دو بار دهان باز میکند... همیشه هم بهدلیلی نامعلوم در زمستانها... شبهای بلند... ساعتهای تاریک...».6 این میل ناگهانی به گفتن، نیاز به بیانکردن تمام وجود زن را تسخیر میکند بیهیچ دلیلی. «نه آنکه خودش بخواهد یا چیزی برای گفتن داشته باشد؛ بلکه برعکس، مغزش بهسختی میتواند پارههایی از آنچه را در دهانش میگوید ضبط کند و با تمام قوا میکوشد تا این بهمن کلمات را متوقف سازد.» همین صدای گوینده که صدای کس دیگری است که با گوینده سخن میگوید، نشانگر شکاف میان مغز و دهان است. و اما، تنها چهاربار در میان نطقِ تند زن مکث رخ میدهد و هربار صدای فریاد: «چی؟ کی؟ نه! او!» طبقِ توصیه صحنه هربار مخاطب متوجهِ «سرپیچی خشمگینانه دهان از رهاکردن ضمیر سومشخص» میشود. گوینده نمیخواهد بپذیرد این اِدبار و عذاب متعلق به او است نَه به پیرزنی دیوانه که مخلوق ذهن او است. آلوارز این موقعیت را به بکت سرایت میدهد، نویسندهای که بهرغمِ بیمیلی و بیزاری از روایت به نوشتن ادامه میدهد و از این است که شخصیتهایش از بلاکوا تا تمام آدمهای نامناپذیر و نامدار آثارش نسخههایی هستند از این سرپیچی خشمگینانه. با این حال، به استناد همین نمایشنامه، آن «من» هنوز هم بر شنیدهشدن صدایش اصرار دارد. گیرم در «نامناپذیر» بنویسد: «من، میگویم من. بیهیچ باوری.» 1، 2. «قیامها و انقلابهای ادبی»، جمهوری جهانی ادبیات، پاسکال کازانووا، ترجمهی شاپور اعتماد، نشر مرکز 3، 5، 6. بکت، آ. آلوارز، ترجمهی مراد فرهادپور، نشر طرح نو 4. ادبیات و جهان، ترجمهی شاپور اعتماد، نشر آگه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.