عقلانیت در اجتماعات دانشجویی
مهدی خلیلی*
ابونصر فارابی، بزرگفیلسوف تاریخ تمدن ایرانی- اسلامی، در بحث از سعادت، در کنار مؤلفهها و عواملی که برمیشمارد و نقش هرکدام را در رسیدن هر فرد به سعادت توضیح میدهد، بر مؤلفهای متمایز تأکید میکند که بیش از اینکه جنبهای شخصی- فردی داشته باشد، وجهی جمعگرایانه و ناظر بر اجتماعپذیری و گرایش فطری انسان به اجتماعیبودن دارد. از نظر فارابی، آنچه سرنوشت انسان را در نیل به سعادت تحت تأثیر قرار میدهد، مشارکت اجتماعی است. در واقع، از منظر این فیلسوف، سعادت حقیقی زمانی برای فرد حاصل میشود که در او ملکه خیر شکل گیرد و ملکه خیر زمانی در انسان به وجود میآید که افعال خیر انجام دهد و انجام افعال خیر نیز زمانی برای فرد میسر است که اینگونه افعال در جامعه رواج یابد و این امر نیز مستلزم اراده جمعی و نظام سیاسی حاکم است. بنابراین افراد طالب سعادت نیز ملزم به تشکیل جامعه و گروههای اجتماعی هستند. بر اساس چنین رهیافتی به مسئله اجتماع و نیز پیوند آن با مسئله سعادت، میتوان اهمیت و ارزش اجتماعات را در گستره اجتماعی به صورت اعم و نیز اجتماعات دانشجویی به شکل اخص دریافت. اگر در مقام تعریف و تحدید مفهومی، اجتماعات دانشجویی گروههایی در نظر گرفته شوند که همزمان درون دو کلیت یا نظام اجتماعی با عنوان نهاد دانشگاه و نظام اجتماعی، در پیوند، کنشگری و درهمتنیدگی به سر میبرند، میتوان اذعان کرد اجتماعات دانشجویی (در تمام فرمها، قالبها و ویژگیهای آن به شکل اعم)، دو سطح کارکرد در سطوح نظامهای اجتماعی دارند؛ اول، در سطح دانشگاه و بعد از آن، در سطح جامعه. از نظر مصداقی نیز میتوان هر نوع اجتماع و تشکل دانشجویی در درون دانشگاه را در ذیل مفهوم اجتماعات دانشجویی گنجاند. برای نمونه، انجمنهای علمی و کانونهای فرهنگی و هنری دانشجویان با همه دایره تنوع و تکثر آنها، دفتر تحکیم وحدت و تشکلهایی از این دست را میتوان نام برد. بنابراین اجتماعات و تشکلهای دانشجویی، از یک طرف میتوانند کارکردهایی درون نهاد دانشگاه داشته و مربوط به آن باشند و از طرف دیگر، به کل نظام اجتماعی و خردهسیستمهای داخل آن مرتبط شوند. درعینحال، آنچه به تمام این کنشگریها در اجتماعات دانشجویی رنگوبوی متمایزی میبخشد و همزمان خط تفارقی میان آن با دیگر اجتماعات در بدنه جامعه میکشد، وجه انتقادی کنشگری دانشجو در پیوند با این نهادهاست. حضور انتقادی دانشجوست که همزمان پای مفهوم عقلانیت را بهمثابه مهمترین و متمایزترین خصیصه دانشجو در قیاس با طیفهای اجتماعی باز میکند. آنچه در این میان مسئله اجتماعات دانشجویی را با مفهوم عقلانیت (با درنظرداشتن دامنه بسیار بسیط و متکثر این مفهوم در مقام تعریف) پیوند میدهد، وجهی از عقلانیت است که در دو بُعد نظری و عملی، دانشجو را همزمان هم به نیروی استدلال و استقرا و دیگر فنون مندرج در عقلانیت نظری مسلح کرده و هم او را واجد شرایطی میکند که در مقام و موقعیتی نسبتا متمایزتر، عقلانیت عملی را (یعنی وجهی از عقلانیت که با سنجش رفتارها و اعمال در ارتباط است) تقویت و از آن در راستای ساخت زیستجهانی بهتر بهرهمند میکند. از سویی دیگر، وقتی پرسش از چیستی، چگونگی و چرایی کنش داوطلبانه (Voluntary action) دانشجویی داریم، دقیقا به وجوه عقلانی آن نظر داشتهایم. اینکه ماهیت این کنش داوطلبانه بر اساس فعالیت کار گروهی و جمعی و اساسا با رویکردی خیرخواهانه (charity) -چه فردی و چه اجتماعی- انجام میشود، صحبت از چیستی آن شده است. وقتی این فعالیتها در چارچوب و قاعدهای مشخص و نظاممند (آییننامه مصوب) و با تلاش برای تحقق یک هدف خاص صورت میگیرند، از چگونگی آن صحبت کردهایم. چرایی این کنشهای جمعی و داوطلبانه نیز ناظر بر توانمندسازی و تقویت مهارتهای اجتماعی از یک سو و نگاه فرابخشی به مسائل اجتماعی دانشگاه و جامعه و کمک به ارائه راهکار و کمک به حل موانع و مشکلات آن از سوی دیگر است. فارغ از این وجوه تئوریک، چرایی شکلگرفتن اجتماعات دانشجویی و اهداف و غایاتی که در پس این کنشگریهای اجتماعی در درون نهاد دانشگاه و از جانب دانشجویان وجود دارد، به عنوان پرسشهای جدیتری رخ مینمایند که حائز اهمیتاند. در پاسخ به این پرسش که اجتماعات دانشجویی (در کلیت آنها) چرا و چگونه شکل میگیرند، میتوان مؤلفههایی را به عنوان پاسخ برشمرد که در شکلگیری چنین اجتماعاتی دخیل و مؤثرند؛ برای مثال، کارکرد این اجتماعات به عنوان بستری برای ایجاد ارتباط هویتیابی احساس نیاز به اثربخشی و تأثیرگذاری نیاز به کسب شهرت و تأیید اجتماعی و تحقق روحیات انتقادی و آرمانی و مؤلفههایی از این دست. در میان همه تشکلها و اجتماعات دانشجویی برخی فعالیتهای آزادانه، داوطلبانه، نیازمند به همکاری جمعی، دارای اساسنامهها و قوانین مرتبط دیگر هستند که در قیاس با تشکلهایی مانند انجمنهای علمی و بسیج دانشجویی و دفاتر تحکیم وحدت و امثال این اجتماعات، کارکردها و رویکردهای نسبتا متمایزتری دارند که بیش از اینکه صبغه ایدئولوژیک، سیاسی و علمی داشته باشند، ناظر بر برخی دیگر از کنشهای جمعی-دانشجویی هستند که در درون خود نظامی از رفتارها، رویکردها، ایدهها و دستورالعملها را میگنجاند و از منظر تلاش برای عقلانیترکردن، اجتماعیترکردن، تقویت وجوه مشارکتی و همکاری جمعی دانشجویان، آمادهکردن آنها بهمنظور مشارکت بیشتر در درون ساختار اجتماعی و مؤلفههایی از این دست نیز قابلتوجه و تأملاند. برای مثال در ذیل کانونهای فرهنگی، هنری، دینی و اجتماعی، فعالیتهایی در زمینههای فیلم و عکس، موسیقی، قرآن و عترت، تئاتر، هلالاحمر، ایرانشناسی و ایرانگردی، صنایعدستی، فرهنگ و اندیشه، آسیبهای اجتماعی و محیط زیست و... را میتوان نام برد. این دست از اجتماعات دانشجویی را در ذیل فعالیتهای کانونهای فرهنگی و اجتماعی گنجاندهاند. رشد سریع کانونهای فرهنگی در دانشگاهها و اهمیت آنها در افزایش قابلیتها و توانمندیهای ارتباطی دانشجویان همواره در زمره مهمترین موضوعاتی بوده که توجه محققان و پژوهشگران این حوزه را به خود معطوف کرده است. آنچه از منظر کارکردی، رویکردهای این تشکلها و اجتماعات را با دیگر تشکلهای دانشجویی متمایز میکند پیوندی است که این فعالیتهای کانونی با دیگر مراکز، نهادها، سازمانها و تشکلهای دولتی و غیردولتی و غیردانشگاهی در بیرون از نهاد دانشگاه برقرار میکنند. در واقع، علاوهبر آنچه میتوان از آن با عنوان تقویت سرمایه اجتماعی دانشجویان هنگام کنشگری در این اجتماعات نام برد، وجه دیگر و البته مهمتر از این کنشگری را میتوان در همین پیوندی مشاهده کرد که از طریق همین نهادهای فرهنگی با بیرون از فضای دانشگاه برقرار خواهد شد. بدیهی است که نحوه و چگونگی این ارتباط، ارائه ایدهها، راهکارها، خلاقیت و بهکاربردن تئوریهای نو و عواملی از این دست از طریق دانشجو میتواند در بدنه این مراکز و تشکلهای بیرون از دانشگاه تزریق شود و نهتنها دانشجو و تجارب اندوخته او در زمینه کار جمعی و سرمایه اجتماعی را به کار گیرد، بلکه همزمان رونقی نیز به حوزههای مربوطه در خارج از دانشگاه ببخشد. این مسئله در واقع مهمترین و بنیادیترین کارکرد این نهادهای فرهنگی است و در غیر این صورت، فعالیت و کنشگری و تجارب و اندوختههای آنان در محیطی بستهتر باقی مانده و ایدههای نو و راهحلهای احتمالی آنان در برخی حوزها، عملا کماستفاده و احیانا بیبهره خواهد ماند. نکته دیگر اینکه همین نگاه فراسازمانی در راستای مسئولیت اجتماعی و توسعه شبکه ارتباطی در اجتماعات دانشجویی، زمانی محکمتر و مؤثرتر خواهد بود که توانافزایی، ظرفیتسازی، اعتمادسازی و سایر مهمات سرمایه اجتماعی، از طریق ارتقای فرهنگ و ادبیات گفتوگو در میان این اجتماعات دانشجویی تقویت شود و بعضا مورد بازاندیشی قرار گیرد. آنگاه است که نهتنها در مقام نظر، بلکه در عمل نیز عقلانیت در این اجتماعات صیرورت داشته و افقهایی را به عنوان فرصت برای بدنه دانشجویی و تشکیلاتی آن در فضای آکادمیک و سپس در سطح کلان جامعه، بازآفرینی خواهد کرد. * کارشناس اجتماعی وزارت علوم، تحقیقات و فناوری
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.