|

همه در گسترش خشونت مقصریم

امان‌الله قرایی‌مقدم

تئوری چرخش در خشونت حاکی از آن است که از خشونت، خشونت زاده می‌شود. این تئوری پریودیک است؛ یعنی هرچه خشونت بیشتر بروز کند، واکنش‌های تندتری درپی خواهد داشت و این تندی مدام بیشتر و بیشتر می‌شود. امروز می‌بینیم که جامعه خشونت‌گرا شده و خشونت‌طلبی به‌صورت امری عادی درآمده است؛ یعنی حتی فرزندان ما هم که مدام در معرض اخبار خشن رسانه‌ای و خشونت موجود در روابط قرار دارند، آن را عادی می‌دانند و برعکس، خنده و شوخی و مزاح و دوستی و آرام صحبت‌کردن را ممکن است کمی غیرعادی بپندارند.

علت این است که تحکم و خشونت از صدر تا ذیل جامعه را دربر گرفته و توهین و پرخاش و عصبانیت در تلویزیون و رسانه‌های ما یک امر عادی و دائمی شده است. فرهنگ به معنای کلیه آموخته‌ها، اندوخته‌ها، آداب‌ورسوم و اعتقادات و باورهای یک جامعه که از نسلی به نسل دیگر منتقل می‌شود و خاص انسان است از بدو تولد و حتی قبل از آن ساخته می‌شود. مردم‌شناسانی مانند مارگارت مید که درباره قبایل بالی در اندونزی یا سرخپوستان کواکیوتل یا دوبوها و زونی‌ها تحقیق کرده‌اند، به تفصیل به این مسئله پرداخته‌اند که فرهنگ است که خشونت یا آرامش می‌آورد. نمونه‌اش که در کتاب‌ها و مقالات متعددی به آن اشاره شده و من نیز پیش‌تر به آن اشاره کرده‌ام، کواکیوتل‌ها به خشونت و پرخاشگری و «پتلاچ»کردن (به معنی ازبین‌بردن دارایی و اموال خود برای کوبیدن دیگران) مشهورند؛ چون همواره در میان آنها سخن از نزاع و درگیری و قهرمان‌پروری است، درحالی‌که در کنار آنها زونی‌ها اصلا با کسی دعوا ندارند و آرامش‌طلبند. جوامع کاستی قبایل بالی اصلا با مفهومی با عنوان دعواکردن آشنایی ندارند. آنها بسیار آرامش‌طلبند چون چنین بار می‌آیند. خانم مید نمونه‌های متعددی از این جوامع تعریف کرده است تا اثبات کند پرخاشگری و خشونت، یا برعکس، آرامش و صلح‌طلبی زاده فرهنگ جامعه است. خانم مید با ذکر مثال‌هایی درباره نحوه شیردادن توأم با آرامش مادران یا نحوه برخورد پدر و مادر و برادر و خواهر با بچه و هماهنگی جامعه با آنها در این برخورد می‌گوید در این جوامع آرامش‌طلب، آنچه خانواده انجام می‌دهد، جامعه تأیید می‌کند. در یونان باستان هم به اسپارت‌ها برمی‌خوریم که بچه‌هایشان را برای جنگیدن تربیت می‌کردند و تمام صحبت‌ها در میان آنها درباره جنگ و درگیری بود. حتی در یک کشور هم می‌توان مشاهده کرد که در بعضی استان‌ها خشونت‌گرایی بیشتری وجود دارد و در بعضی استان‌ها مردم بیشتر آرامش‌طلبند. خشونت زاده فرهنگ جامعه است و نوع کلمات به‌کار‌رفته در گفت‌وگوها، نحوه شیردادن به بچه، حتی نحوه قنداق‌کردن او و بسیاری از جزئیات فرهنگی و تربیتی در این میان مؤثرند. اگر چاپلوسی و تملق نسبت به اقویا و زورگویی و تعدی به ضعفا در جامعه‌ای رواج دارد، از فرهنگ آن جامعه گرفته شده و در واقع از لحظه تشکیل نطفه در فرد شکل گرفته است. نظریه «طبیعت‌گرایان» مانند خانم فلورانس کلاکهورن این است که شرایط سخت و سرد اقلیمی و طبیعت خشن فرهنگ خشونت را به وجود می‌آورد که البته ما خیلی به آن اعتقاد نداریم و می‌توانیم سوئد و نروژ را به‌عنوان مثال نقض آن ذکر کنیم. اما فرهنگ در واقع در طول تاریخ پدید آمده و شکل گرفته و از فرهنگ‌های دیگر هم متأثر شده است. در کشور ما عامل تاریخی خشونت بسیار مهم است، چون متأسفانه سراسر تاریخ ما با جنگ توأم بوده است؛ از حمله به یونان و حمله یونانی‌ها به ایران و جنگ با رومیان و حمله اعراب و مغول و درگیری‌های دائمی میان حکام. به‌این‌ترتیب فرهنگ خشونت در جامعه ما نهادینه شده است. در دوران جدید عواملی دیگر هم این وضع را تشدید کرده‌اند. بی‌کاری خشونت می‌آورد. برخوردهای نادرست میان ارباب‌رجوع و رئیس و مرئوس سبب افزایش خشونت می‌شود؛ نمونه‌اش همین ماجرای اخیر برخورد نماینده سراوان با یک کارمند گمرک و ارباب‌رجوع اداره است یا نماینده ارومیه در مجلس که به خود اجازه می‌دهد به یک خبرنگار توهین کند و با خشونت با او برخورد کند. در مجموع، خشونت نه ارثی است، نه ذاتی، نه فطری و نه نژادی. این فرهنگ جامعه است که خشونت را بارور می‌کند، خشونت‌طلبی را عادی جلوه می‌دهد و از صدر تا ذیل جامعه در بروز رفتار خشونت‌آمیز مقصرند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.